1Văn phong là gì, và vì sao ngữ pháp quan trọng
Mỗi lần nói hay viết, ta đưa ra những lựa chọn báo hiệu mối quan hệ của mình với người nghe, người đọc: ta thân thiết đến đâu, ta có thể giả định họ đã biết bao nhiêu, và tình huống cần được coi trọng đến mức nào. Tiếng Anh thân mật giả định có ngữ cảnh chung, nên nó lược bớt và ưa dùng những đơn vị ngắn, nối với nhau lỏng lẻo. Tiếng Anh trang trọng giả định người đọc ở xa hoặc không quen biết, nên nó nói rõ mọi thứ, gói thông tin vào những cụm danh từ dày đặc và giữ người viết ở phía sau. Không có văn phong nào tốt hơn; mỗi văn phong đều đúng ở chỗ của nó.
Cùng một thông điệp ở bốn mức trên thang
| Văn phong | Ví dụ |
|---|---|
| Rất thân mật (tin nhắn cho bạn) | Can't make it tonight, sorry – loads on at work. |
| Trung tính (email cho đồng nghiệp) | I'm afraid I won't be able to come this evening – I've got a lot of work on. |
| Trang trọng (thư gửi một tổ chức) | I regret that I shall be unable to attend this evening's meeting owing to prior commitments. |
| Học thuật / hành chính | Attendance at the meeting was not possible owing to pressure of work. |
Hãy để ý những gì thay đổi từ trên xuống dưới: chủ ngữ biến mất ở dòng đầu tiên (tỉnh lược), dạng rút gọn trở thành dạng đầy đủ, một động từ mang tính cá nhân (can't make it) biến thành tính từ (unable), và cuối cùng con người biến mất hẳn sau một danh từ (attendance) và một cấu trúc gần giống bị động. Đây là những thay đổi về ngữ pháp, chứ không chỉ là từ mới.
2Ngữ pháp thân mật: dạng rút gọn, tỉnh lược và câu không trọn vẹn
Hội thoại diễn ra nhanh và có ngữ cảnh chung, nên người nói bỏ đi bất cứ điều gì người nghe có thể tự hiểu từ tình huống. Chủ ngữ và trợ động từ bị bỏ trước tiên: (I) Told you so. (Have you) Seen Sam? (It) Sounds good. (Are you) Coming? Cả một mệnh đề có thể rút lại chỉ còn một hai từ, còn câu hỏi đuôi, từ nối diễn ngôn (well, anyway, mind you, I mean) và ngôn ngữ mơ hồ (or something, and stuff, sort of) giúp cuộc trò chuyện thân thiện.
- ✓
Seen the new series yet? Brilliant, isn't it?
= Have you seen…? It's brilliant.
- ✓
Shame about the weather.
= It's a shame…
- ✓
Anyway, gotta go – speak soon!
cách viết của văn nói/rất thân mật cho got to
- ✓
She's kind of shy at first, but she's lovely once you know her.
- ✓
We had pizza, played a few games and stuff.
- ✓
Not sure I agree, to be honest.
Dạng rút gọn (I'm, won't, shouldn't've trong văn nói) là bình thường trong văn nói và văn viết trung tính. Chúng được tránh trong thư trang trọng, bài luận học thuật và văn bản pháp luật, không phải vì chúng sai, mà vì chúng nghe như đang nói chuyện. Tuy vậy, ngay cả trong văn viết trang trọng, một vài dạng rút gọn vẫn được chấp nhận trong trích dẫn hoặc trong một lời tựa cố ý mang tính cá nhân.
3Đại từ quan hệ và giới từ: whom, in which và giới từ đứng cuối
Một trong những dấu hiệu ngữ pháp rõ nhất của văn phong là vị trí của giới từ trong mệnh đề quan hệ hoặc câu hỏi. Trong tiếng Anh thân mật và trung tính, giới từ được để ở cuối (stranded), và đại từ quan hệ thường là who, that hoặc không có gì. Trong tiếng Anh trang trọng, giới từ được chuyển lên trước, và khi đó theo sau nó phải là whom (chỉ người) hoặc which (chỉ vật) – không bao giờ là who hay that.
| Thân mật / trung tính (giới từ ở cuối) | Trang trọng (giới từ ở đầu) |
|---|---|
| the colleague I share an office with | the colleague with whom I share an office |
| the topic she wrote her thesis on | the topic on which she wrote her thesis |
| Who did you give it to? | To whom did you give it? |
| the people I was talking about | the people about whom I was talking |
| a situation we have no control over | a situation over which we have no control |
- ✓
The scholar to whom the book is dedicated died in 1998.
- ✓
Researchers must state the conditions under which the data were collected.
- ✓
She is someone I've always looked up to.
Cụm động từ: giới từ vẫn đi cùng động từ, kể cả trong tiếng Anh khá trang trọng.
- ✗
the colleague with who I share an office
Sau giới từ → whom.
- ✗
the topic on that she wrote her thesis
That không bao giờ đứng sau giới từ → on which.
4Cấu trúc bị động và không chỉ ngôi
Tiếng Anh trang trọng và học thuật có xu hướng để con người ra ngoài bức tranh. Trọng tâm là các quá trình, kết quả nghiên cứu và quyết định, chứ không phải ai đã làm gì. Câu bị động và các cấu trúc không chỉ ngôi với "it" và "there" giúp làm được điều này. Ngược lại, tiếng Anh thân mật đầy những chủ ngữ chỉ người: I, you, we, they, people.
| Mang tính cá nhân / thân mật | Không chỉ ngôi / trang trọng |
|---|---|
| People think the castle dates from 1200. | It is thought that the castle dates from 1200. / The castle is thought to date from 1200. |
| We asked 300 students. | 300 students were surveyed. |
| You have to wear a helmet. | Helmets must be worn. |
| They've decided to close the road. | It has been decided that the road will close. |
| You can't park here. | Parking is not permitted. |
- ✓
It is widely accepted that sleep plays a key role in memory.
- ✓
The manuscript is believed to have been written in Cornwall.
- ✓
There is growing evidence that early reading habits last a lifetime.
- ✓
Visitors are requested not to touch the exhibits.
5Danh từ hóa: biến hành động thành sự vật
Danh từ hóa (nominalisation) là diễn đạt một hành động hay một tính chất bằng danh từ thay vì động từ hoặc tính từ: decide → decision, fail → failure, important → importance. Đây là đặc điểm điển hình nhất của tiếng Anh học thuật và hành chính. Một câu đã danh từ hóa có thể gói hai ba mệnh đề vào một, cho phép người viết xem một quá trình như một khái niệm có thể bàn luận, và tự nhiên loại bỏ người thực hiện hành động. (Tiếng Việt hành chính cũng làm tương tự với "việc", "sự": "việc xây dựng cây cầu", "sự gia tăng của giá cả".)
| Dựa vào động từ (văn nói, trung tính) | Dựa vào danh từ (học thuật) |
|---|---|
| Prices rose sharply, so people bought less. | The sharp rise in prices led to a fall in consumption. |
| When the bridge was built, the village changed completely. | The construction of the bridge transformed the village. |
| If we don't act quickly, the situation will get worse. | Failure to act quickly will lead to a deterioration in the situation. |
| Because the team analysed the data carefully, they found the error. | Careful analysis of the data revealed the error. |
Hãy để ý rằng động từ trong câu đã danh từ hóa thường là một động từ "nối" chỉ nguyên nhân hoặc kết quả: lead to, result in, cause, reveal, contribute to, give rise to, bring about. Học những động từ này cũng quan trọng như học các danh từ.
6Câu điều kiện trang trọng và đảo ngữ
Tiếng Anh trang trọng có thể bỏ "if" và đảo chủ ngữ với trợ động từ. Điều này phổ biến trong thư từ chính thức, điều khoản và điều kiện, và văn xuôi trau chuốt. Có ba cấu trúc: should + chủ ngữ (một điều kiện ở tương lai ít có khả năng xảy ra hoặc mang tính lịch sự), were + chủ ngữ (+ to-infinitive) cho tình huống giả định, và had + chủ ngữ cho quá khứ.
| Trung tính | Trang trọng (đảo ngữ) |
|---|---|
| If you need any help, please contact us. | Should you need any help, please contact us. |
| If the plan failed, we would lose a great deal. | Were the plan to fail, we would lose a great deal. |
| If I had known, I would have called. | Had I known, I would have called. |
| If it hadn't been for her help, we'd have given up. | Had it not been for her help, we would have given up. |
- ✓
Should you wish to cancel your booking, a full refund will be given.
- ✓
Were the council to approve the plan, work could begin in spring.
- ✓
Had the weather been kinder, the festival would have attracted record crowds.
- ✗
Hadn't I known, I would have called.
Trong câu điều kiện đảo ngữ, not đứng sau chủ ngữ và không bao giờ rút gọn → Had I not known…
7Khoảng cách lịch sự: lời đề nghị, động từ khuyết thiếu và thì quá khứ
Tiếng Anh không có hệ thống xưng hô phong phú như tiếng Việt (anh, chị, ông, bà, cô, chú, em…), cũng không có những từ lịch sự như "ạ", "dạ", "thưa". Phép lịch sự được tạo ra bằng những cách khác: bằng động từ khuyết thiếu (could, would, might), bằng câu hỏi gián tiếp, và bằng các thì "tạo khoảng cách" – Past Simple hoặc Past Continuous dùng cho hiện tại để làm lời đề nghị bớt trực tiếp. Một lời đề nghị càng xa câu mệnh lệnh trơn thì càng nghe lịch sự và trang trọng.
Từ trực tiếp đến rất lịch sự
| Dạng | Ví dụ |
|---|---|
| câu mệnh lệnh (chỉ dùng với bạn rất thân hoặc trong lời hướng dẫn) | Send me the file. |
| câu hỏi với can / will | Can you send me the file? |
| câu hỏi với could / would | Could you send me the file, please? |
| câu hỏi gián tiếp | Would you mind sending me the file? |
| tạo khoảng cách bằng Past Continuous | I was wondering if you could send me the file. |
| văn viết trang trọng | I would be grateful if you could send me the file. |
Câu hỏi gián tiếp giữ trật tự từ của câu trần thuật sau cụm mở đầu: Could you tell me where the station is? (✗ where is the station?) Do you know what time the library opens? (✗ what time does the library open?)
- ✓
I wanted to ask whether you had had a chance to read my proposal.
thì quá khứ = nhẹ nhàng hơn, không phải thời gian quá khứ
- ✓
Would it be possible to extend the deadline by a week?
- ✓
I don't suppose you could lend me your notes?
- ✗
Tell me please when the meeting starts.
Dịch từng chữ ("Làm ơn cho tôi biết…"); trong tiếng Anh nghe cộc lốc → Could you let me know when the meeting starts?
8Rào đón (hedging): nghe thận trọng thay vì chắc nịch
Tiếng Anh học thuật và chuyên nghiệp coi trọng sự thận trọng. Người viết "rào đón" (hedge) các nhận định của mình để không phóng đại điều mà bằng chứng cho thấy. Cách rào đón vừa mang tính ngữ pháp vừa mang tính từ vựng: nó dùng động từ khuyết thiếu, các động từ như appear, seem, tend và suggest, các trạng từ như possibly và arguably, và các cấu trúc không chỉ ngôi. Trong hội thoại, ta cũng rào đón, nhưng bằng các phương tiện thân mật: kind of, sort of, a bit, I reckon, I'd say.
| Không rào đón (quá mạnh) | Có rào đón (học thuật) |
|---|---|
| This proves that exercise improves memory. | This suggests that exercise may improve memory. |
| Teenagers read less than before. | Teenagers appear to read less than in previous decades. |
| The policy failed. | It could be argued that the policy was largely unsuccessful. |
| Women live longer than men. | Women tend to live longer than men. |
- ✓
The findings would seem to indicate a link between diet and mood.
- ✓
Arguably, the novel is her finest work.
- ✓
It's sort of complicated – I'll explain later.
cách rào đón thân mật
- ✓
I'd say it's about an hour's drive.
cách rào đón thân mật
9Từ nối, cách mở đầu câu và đại từ
Từ nối mang những tín hiệu văn phong rất rõ. Trong văn nói, ta nối ý bằng and, but, so, plus và anyway; trong văn viết trang trọng, ta dùng however, moreover, consequently, thus và nevertheless. Bắt đầu câu bằng And hoặc But hoàn toàn được chấp nhận trong báo chí và văn chương, và người viết giỏi dùng cách này để tạo nhịp điệu, nhưng nhiều giám khảo và sách hướng dẫn văn phong học thuật vẫn khuyên không nên.
| Thân mật / văn nói | Trang trọng / văn viết |
|---|---|
| So we stopped the trial. | Consequently, the trial was halted. |
| Plus, it's cheaper. | Moreover / In addition, it is less expensive. |
| It's cheap. But it's not great. | It is inexpensive. However, its quality is poor. |
| Anyway, back to the main point. | To return to the main argument, … |
| Like I said, … | As mentioned above, … |
Đại từ cũng thay đổi theo văn phong. You chỉ chung (You never know) tự nhiên trong văn nói; tiếng Anh trang trọng thích one hơn (One never knows), dù one có thể nghe cổ trong mọi văn bản trừ loại trang trọng nhất, và nên tránh trộn one với you hay he trong cùng một câu. Sau than, as và be, tiếng Anh thân mật dùng đại từ tân ngữ (She's taller than me. It's me.), còn tiếng Anh rất trang trọng dùng dạng chủ ngữ, thường kèm động từ (She is taller than I am. It was I who wrote to you.). They số ít cho một người không rõ giới tính là chuẩn mực trong mọi văn phong: Each applicant must bring their passport.
- ✓
One cannot help admiring one's grandparents' patience.
- ✓
If a student needs extra time, they should speak to the tutor.
- ✓
He has worked here longer than I have.
trang trọng và trung tính
- ✓
He's worked here longer than me.
thân mật, rất phổ biến, không phải là lỗi
10Lỗi thường gặp của người học trình độ cao
Người học Việt Nam ở trình độ rất cao hiếm khi mắc lỗi ngữ pháp cơ bản, nhưng văn phong của họ thường không đồng đều: một lá thư trang trọng bỗng có chữ "gonna", hoặc một email thân thiện đọc như văn bản pháp luật. Nhiều vấn đề đến từ việc dịch trực tiếp các công thức lịch sự của tiếng Việt ("Kính gửi…", "Mong nhận được phản hồi", "Làm ơn cho tôi biết…"). Một thói quen phổ biến khác là lạm dụng những từ nối nặng nề như moreover và furthermore trong văn nói, khiến lời nói nghe như đọc sách giáo khoa.