1Điều gì làm cho văn bản gắn kết với nhau?
Tính liên kết là "chất keo" nhìn thấy được giữa các câu: những từ chỉ ngược về trước, những từ thay thế, những từ lặp lại hoặc gợi lại, và các cách diễn đạt nối ý. Tính mạch lạc (coherence) là logic sâu hơn – các ý có hợp lý khi đi theo thứ tự đó hay không. Một văn bản có thể có liên kết nhưng không mạch lạc (đầy từ nối mà vẫn phi logic), và liên kết tốt không thể cứu một lập luận rối rắm. Nhưng khi các ý đã rõ ràng, chính tính liên kết làm cho chúng dễ đọc.
Bộ công cụ liên kết
| Phương tiện | Ví dụ |
|---|---|
| phép quy chiếu | The council raised parking charges. This decision angered shopkeepers. |
| phép thay thế và tỉnh lược | Some residents supported the plan; most did not. |
| liên kết từ vựng | Plastic waste is a global problem. The issue affects every coastline. |
| phép nối (từ nối) | Nevertheless, the charges remain in place. |
| trật tự thông tin | The new charges came into force in May. Their effect on trade was immediate. |
Các bài trước đã đề cập riêng lẻ đến một số công cụ này: phép thay thế và tỉnh lược (one, do so, I hope so) và các từ nối diễn ngôn (however, admittedly, all in all) ở trình độ C1, và cụm danh từ dài ở trình độ C2. Bài này xem xét cách chúng phối hợp với nhau trong cả một đoạn văn và cả một văn bản.
- ✗
Many cities are banning cars from their centres. Cars cause pollution. Pollution harms health. Cities want people to walk.
Các câu đều đúng, nhưng câu nào cũng bắt đầu từ con số không: không có quy chiếu, không có danh từ tóm lược, không có từ nối.
- ✓
Many cities are banning cars from their centres. The main reason is pollution, which harms health; such measures also encourage people to walk.
2Chỉ ngược về trước: this, that, these, those và such
Từ chỉ định là những từ quy chiếu mạnh nhất trong tiếng Anh viết. Khi đi với danh từ, chúng vừa chỉ ngược về một điều đã được nhắc đến, vừa "dán nhãn" cho nó: "The government cut the budget by 10%. This cut…". Khi đứng một mình, chúng có thể chỉ cả một ý, nhưng đây chính là chỗ sự mơ hồ bắt đầu (xem phần về it và this mơ hồ).
| Từ | Cách dùng điển hình |
|---|---|
| this / these | gần, hiện tại, ý kiến của chính người viết: This is the key question. These findings suggest… |
| that / those | xa hơn, ý kiến của người khác, hoặc quá khứ: That view is now outdated. In those days… |
| such + a / an + danh từ số ít | một thứ thuộc loại này: Such a change takes years. |
| such + danh từ số nhiều / không đếm được | những thứ thuộc loại này: Such problems are common. Such behaviour is unacceptable. |
| the same | giống hệt: Last year sales fell. The same happened this year. |
Chọn this hay that phụ thuộc vào thái độ của người viết và khoảng cách. This trình bày ý như một điều gần gũi và vẫn đang được bàn đến; that giữ ý đó ở khoảng cách xa. Trong lời đáp và bài bình luận, that thường chỉ lời nói của người khác: "You claim the scheme was a success. That is simply not true." Trong lập luận của chính bạn, this là lựa chọn mặc định: "Unemployment is rising. This is worrying."
3Danh từ tóm lược: dán nhãn cho điều đã nói
Một trong những dấu hiệu rõ nhất của lối viết trình độ cao là danh từ tóm lược (còn gọi là danh từ dán nhãn hay shell noun): một danh từ khái quát đứng sau this, these hoặc such, tóm lại cả một câu hay một đoạn văn và cho người đọc biết nên hiểu điều đó thế nào. So sánh "Prices rose by 8%. This worried consumers" với "Prices rose by 8%. This increase worried consumers." Danh từ increase gọi tên chính xác cái mà this chỉ đến.
| Danh từ tóm lược dán nhãn cho… | Ví dụ |
|---|---|
| một sự kiện hoặc sự việc | this development, this change, this trend, this increase, this situation |
| một hành động hoặc quyết định | this decision, this move, this step, this measure, this policy |
| một ý kiến hoặc phát biểu | this argument, this claim, this view, this assumption, this suggestion |
| một vấn đề | this problem, this issue, this difficulty, this dilemma, this obstacle |
| một cách làm | this approach, this method, this strategy, this process |
| kết quả nghiên cứu | these findings, this evidence, this result, this pattern |
Việc chọn danh từ thể hiện thái độ của bạn. Nếu bạn viết "Some researchers say that homework is useless. This claim…", bạn ngầm cho thấy sự nghi ngờ. "This finding" thể hiện sự chấp nhận; "this myth" là bác bỏ thẳng thừng; "this view" là trung lập. Vì vậy, danh từ tóm lược là một công cụ lập luận kín đáo nhưng mạnh mẽ – và cũng là chỗ mà một lựa chọn cẩu thả có thể khiến người đọc hiểu sai.
- ✓
The museum will stop charging for entry. This move is expected to double visitor numbers.
- ✓
Some critics argue that the novel is too long. This criticism seems unfair to me.
- ✓
Sea levels are rising faster than predicted. This trend threatens many coastal towns.
- ✓
The firm cut prices and extended opening hours. These measures brought customers back.
4The former và the latter
Khi vừa nhắc đến hai người, hai vật hoặc hai ý, the former chỉ cái thứ nhất và the latter chỉ cái thứ hai (giống "cái trước" và "cái sau" trong tiếng Việt). Cách này giúp tránh lặp lại những cái tên dài và làm cho phép đối lập gọn gàng: "Both Oxford and Cambridge offered her a place; she chose the latter." Cặp từ này thuộc về tiếng Anh trang trọng và tiếng Anh viết; trong hội thoại, người ta chỉ đơn giản nhắc lại tên.
| Quy tắc | Ví dụ |
|---|---|
| chỉ dùng cho đúng hai đối tượng | Tea and coffee are both popular, but the former is cheaper. |
| với ba đối tượng trở lên → the first, the last, the second… | We visited Rome, Florence and Venice; the last was the most crowded. |
| động từ hòa hợp với đối tượng mà nó chỉ đến | Cats and dogs are popular pets, but the former are more independent. |
| có thể dùng như tính từ | the latter part of the century, in the former case |
The former và the latter không có dạng số nhiều: ✗ the formers, ✗ the latters. Nếu chúng chỉ một danh từ số nhiều thì động từ ở dạng số nhiều, nhưng bản thân từ không thay đổi. Đừng nhầm latter (cái thứ hai trong hai cái) với later (sau đó): ✗ the later of the two options.
- ✓
The report compares rail and air travel, concluding that the former produces far less carbon.
- ✓
Of the two candidates, Ms Okafor and Mr Hale, the latter has more experience.
- ✗
We considered buses, trams and bicycles; the latter were the cheapest.
Ba đối tượng → the last (hoặc đơn giản là: bicycles were the cheapest).
5Phép thay thế và phép tỉnh lược giữa các câu
Ở trình độ C1, bạn đã học phép thay thế (one, ones, do so, so, not) và phép tỉnh lược (I'd like to, she might) chủ yếu trong phạm vi một câu hoặc trong những lời trao đổi ngắn. Trong văn bản dài, chính những công cụ này nối các câu và thậm chí các đoạn văn với nhau. Chúng báo cho người đọc biết "đây lại là điều đó" mà không cần nhắc lại.
- ✓
Several schemes were proposed. The first was rejected at once; the second was adopted after a long debate.
- ✓
The committee may decide to postpone the vote. If it does so, the project will be delayed by a year.
- ✓
Has the policy worked? The evidence suggests not.
- ✓
Some departments have met their targets. Others have not, and will need extra support.
- ✓
Last year's festival was a great success. This year's, sadly, was not.
Những dạng hữu ích ở cấp độ văn bản
| Dạng | Ví dụ |
|---|---|
| if so / if not | The results may be delayed. If so, we will inform all candidates. |
| do so | Applicants who wish to withdraw may do so in writing. |
| the same | Prices rose in 2024. The same is true of 2025. |
| this / that is (not) the case | Some claim the river is cleaner. This is not the case. |
| tính từ sở hữu / sở hữu cách + tỉnh lược | Our results were similar to theirs. Lisbon's climate is milder than Madrid's. |
6Liên kết từ vựng: lặp lại, từ đồng nghĩa và danh từ khái quát
Văn bản còn gắn kết với nhau nhờ từ vựng: những chuỗi từ chỉ cùng một đối tượng hoặc thuộc cùng một lĩnh vực. Một đoạn văn về một con sông có thể chuyển từ the Thames sang the river, rồi đến its banks, its water, the current và the estuary. Người đọc cảm thấy đoạn văn "nói về" một điều duy nhất vì các từ cứ quay trở lại với điều đó.
| Loại | Ví dụ về chuỗi từ |
|---|---|
| lặp lại | vaccine … the vaccine … the vaccine's effectiveness |
| từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa | the building … the structure … the edifice (trang trọng) |
| từ có nghĩa khái quát hơn (từ bao nghĩa) | a Labrador … the dog … the animal |
| danh từ khái quát | the issue, the matter, the question, the situation, the thing |
| các từ có liên quan | election … voters … ballot … turnout … results |
Những danh từ khái quát như issue, matter, question, approach, aspect, factor và area đặc biệt hữu ích khi chuyển giữa các mức độ chi tiết: "Teachers are leaving the profession because of workload, pay and stress. The first of these factors is the most serious." Matter và issue cũng có thể giới thiệu một chủ đề như một việc cần giải quyết: "There is also the matter of cost."
- ✓
The study followed 2,000 patients for ten years. The patients who exercised regularly had fewer heart problems.
lặp lại thuật ngữ chính: rõ ràng
- ✗
The study followed 2,000 patients. The participants who exercised… The subjects who did not exercise… The individuals in the control group…
Quá nhiều kiểu "thay đổi từ cho hay": đây có phải là cùng một nhóm người không? Hãy giữ một thuật ngữ.
7Thông tin đã biết đứng trước thông tin mới, và trọng lượng cuối câu
Câu tiếng Anh có xu hướng bắt đầu bằng thông tin đã biết – điều người đọc đã biết từ câu trước hoặc từ tình huống – và kết thúc bằng thông tin mới, phần cũng nhận trọng âm tự nhiên (trọng tâm cuối câu – end-focus). Khi mỗi câu bắt đầu bằng một mối nối với câu trước, văn bản sẽ trôi chảy; khi các câu bắt đầu bằng những thông tin mới bất ngờ, người đọc phải vất vả hơn.
Bắt đầu từ điều đã biết
| Khó theo dõi hơn (mới → đã biết) | Dễ theo dõi hơn (đã biết → mới) |
|---|---|
| The council has built a new library. A famous architect from Lisbon designed the library. | The council has built a new library. The library was designed by a famous architect from Lisbon. |
| Our sales rose by 20%. A new advertising campaign caused this. | Our sales rose by 20%. This was due to a new advertising campaign. |
| Marie Curie won two Nobel Prizes. Physics and chemistry were the subjects. | Marie Curie won two Nobel Prizes. They were in physics and chemistry. |
Ngữ pháp cho bạn nhiều công cụ để giữ thông tin đã biết ở đầu câu: câu bị động (The library was designed by…), danh từ tóm lược làm chủ ngữ (This rise…), đại từ hoặc the + danh từ cho điều đã được nhắc đến, và đưa một cụm từ nối lên đầu câu (In the second half of the year, …). Hệ thống mạo từ cũng đóng vai trò quan trọng: một sự vật mới được giới thiệu bằng a / an, và từ đó trở đi nó là the. Người viết có tiếng mẹ đẻ không có mạo từ – như tiếng Việt – thường quên chuyển đổi như vậy.
- ✓
A small café opened on our street last year. The café now employs ten people.
- ✗
A small café opened on our street last year. Café now employs ten people.
Thông tin đã biết → the café (hoặc it).
Trọng lượng cuối câu (end-weight) là nguyên tắc liên quan: những cụm dài, "nặng" được đặt ở cuối. Một chủ ngữ quá dài làm cho câu bị "nặng đầu". Để sửa, hãy chuyển phần nặng ra cuối: dùng cấu trúc đưa ra sau với it (extraposition), câu bị động, hoặc tách cụm danh từ.
| Nặng đầu | Cân đối hơn |
|---|---|
| That the company had been losing money for years was not known. | It was not known that the company had been losing money for years. |
| A man who said he had seen the whole accident from his window phoned. | A man phoned who said he had seen the whole accident from his window. |
| To find a flat in the centre at a reasonable price is almost impossible. | It is almost impossible to find a flat in the centre at a reasonable price. |
8Đề và thuyết: đoạn văn tiến triển như thế nào
Các nhà ngôn ngữ học gọi điểm xuất phát của câu là đề (theme) và phần còn lại, phần phát triển đề, là thuyết (rheme). Trong một đoạn văn được xây dựng tốt, các đề tạo thành một mô hình, và chính mô hình này làm cho đoạn văn có cảm giác chặt chẽ. Có ba mô hình phổ biến.
| Mô hình | Ví dụ |
|---|---|
| đề cố định: mỗi câu đều bắt đầu từ cùng một chủ đề | The octopus has three hearts. It can change colour in a fraction of a second. It is also remarkably intelligent. |
| tuyến tính: thuyết của câu này trở thành đề của câu sau | Plants need nitrogen. This nitrogen comes mainly from the soil. The soil, however, can lose it quickly. |
| phái sinh: các đề là những phần của một chủ đề chung | Our town has three problems. The first is traffic. The second is housing. The third, and most serious, is unemployment. |
Văn miêu tả và tiểu sử thường dùng đề cố định; văn giải thích và văn lập luận thường dùng mô hình tuyến tính; các bài luận liệt kê luận điểm dùng đề phái sinh. Kết hợp các mô hình là điều bình thường, nhưng một đoạn văn mà câu nào cũng bắt đầu bằng một đề mới, không liên quan gì đến nhau, sẽ giống như một danh sách những sự kiện ngẫu nhiên.
9Liên kết các đoạn văn
Ở trình độ C1, bạn đã học các từ nối diễn ngôn như however, in addition và all in all. Giữa các đoạn văn, chỉ một từ nối thường là không đủ: câu đầu tiên của đoạn mới nên vừa nhìn lại điều đã nói, vừa hướng tới điều sắp đến. Từ quy chiếu và danh từ tóm lược đảm nhận phần lớn công việc này.
| Chức năng | Câu mở đầu đoạn văn |
|---|---|
| bổ sung thêm một luận điểm | A second, more serious problem is the cost of housing. |
| đối lập với đoạn trước | Despite these advantages, the scheme has its critics. |
| chuyển sang một khía cạnh mới | Turning now to the environmental impact, … |
| rút ra hệ quả | This raises the question of who should pay. |
| thu hẹp trọng tâm | Of all these factors, cost is the most important. |
| kết luận | Taken together, these findings suggest that… |
- ✓
…and so the new tram line has cut journey times by half. [new paragraph] These benefits, however, have come at a price. Construction took four years longer than planned…
nhìn lại (these benefits) và hướng tới (a price)
- ✓
…as most experts now agree. [new paragraph] There is, however, one important exception to this pattern. In rural areas…
10Tránh it và this mơ hồ
It và this đứng một mình là những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra quy chiếu không rõ ràng. It thường tiếp tục một chủ đề đang được chú ý – thường là một cụm danh từ duy nhất: "The new bridge opened in May. It is 300 metres long." This có xu hướng chỉ một điều mới được đưa vào trọng tâm, thường là cả một ý: "The bridge cost twice the budget. This caused a scandal." Vấn đề nảy sinh khi người đọc không biết đang nói đến danh từ hay ý nào.
- ✗
The manager told the consultant about the plan, but she did not like it.
Ai không thích – người quản lý hay chuyên gia tư vấn? Và cô ấy không thích kế hoạch hay không thích việc được kể lại? → …but the consultant did not like the plan.
- ✗
The government introduced a sugar tax and banned junk-food adverts. This reduced obesity.
Biện pháp nào – hay cả hai? → These two measures together reduced obesity. / The tax alone reduced…
- ✓
The museum moved its collection to a new building in 2023. This relocation doubled the number of visitors.
danh từ tóm lược xóa bỏ sự nghi ngờ
| Vấn đề | Cách sửa |
|---|---|
| this có thể chỉ nhiều điều khác nhau | thêm danh từ tóm lược: this delay, this proposal, these two changes |
| it có thể chỉ hai danh từ khác nhau | nhắc lại danh từ: …the report was published. |
| he / she có thể chỉ hai người | dùng tên hoặc vai trò: …the consultant disagreed. |
| từ được quy chiếu nằm quá xa phía trước | nhắc lại cụm danh từ ở đầu đoạn văn mới |
11Những lỗi thường gặp của người học trình độ cao
Trong tiếng Việt, người viết tạo liên kết bằng trật tự từ, bằng việc lược bỏ chủ ngữ và bằng các từ như "này", "đó", "nói trên". Trong tiếng Anh, phần lớn công việc này do mạo từ, danh từ tóm lược và các cách diễn đạt quy chiếu cố định đảm nhận, và một số cách dịch sát nghĩa gây ra những lỗi lặp đi lặp lại.