1Một ý tưởng đằng sau tất cả: quá khứ "xa"
Tiếng Anh không có thì "không có thật" riêng. Thay vào đó, nó mượn thì quá khứ và dùng nó như một dấu hiệu của khoảng cách. Thì quá khứ có thể đặt một sự việc ở xa về thời gian (I lived in Leeds in 2010), ở xa người nghe (I wondered if you could help – khoảng cách lịch sự), hoặc ở xa thực tế (I wish I lived by the sea). Các nhà ngữ pháp gọi cách dùng thứ ba này là quá khứ "xa" hay quá khứ tình thái (remote past, modal past). Một khi bạn nhìn nó như một ý tưởng duy nhất, danh sách dài các cấu trúc không còn là một danh sách những quy tắc rời rạc nữa: mọi cấu trúc trong bài này chỉ đơn giản có nghĩa là "điều tiếp theo không (hoặc chưa) có thật". Tiếng Việt diễn đạt ý này bằng từ ngữ ("giá mà", "cứ như thể", "giả sử") chứ không đổi dạng động từ, nên đây là điểm người Việt cần đặc biệt chú ý.
Một dạng, nhiều cấu trúc
| Cấu trúc | Hiện tại / tương lai "xa" | Quá khứ "xa" |
|---|---|---|
| wish / if only | I wish I knew. | If only I had known. |
| as if / as though | He acts as if he were the boss. | She looked as if she had seen a ghost. |
| would rather / would sooner | I'd rather you stayed. | I'd sooner you hadn't told him. |
| suppose / supposing / imagine | Suppose you lost your job. | Supposing he had refused? |
| it's (high / about) time | It's time we left. | — (không có dạng quá khứ "xa") |
| if it weren't for / but for | If it weren't for you… | If it hadn't been for you… |
Hãy chú ý quy luật. Để làm cho hiện tại hoặc tương lai trở nên "xa", ta lùi một bước về Past Simple (hoặc Past Continuous, hoặc were). Để làm cho quá khứ trở nên "xa", ta lùi thêm một bước nữa, về Past Perfect. Không còn bước nào xa hơn: Past Perfect là dạng "xa" nhất mà tiếng Anh có, vì vậy nó được dùng cho mọi quá khứ không có thật, dù xa đến đâu.
2As if và as though: niềm tin, không phải sự thật
Quy tắc ở trình độ C1 nói rằng: so sánh có thật → thì bình thường, so sánh không có thật → thì quá khứ. Ở trình độ C2, chính xác hơn là nói rằng thì động từ thể hiện thái độ của người nói, chứ không phải sự thật. Cùng một người, trong cùng một tình huống, có thể được mô tả theo cả hai cách, tùy vào điều người nói muốn ngụ ý.
| Câu | Điều người nói ngụ ý |
|---|---|
| He looks as if he's tired. | Có lẽ anh ấy mệt thật: tôi đang rút ra kết luận từ những gì tôi thấy. |
| He looks as if he were tired. | Trang trọng hơn và dè dặt hơn: tôi chỉ đang mô tả một ấn tượng, và có thể nó không đúng. |
| She talks as if she knows him. | Có thể cô ấy quen anh ta thật; tôi không chắc. |
| She talks as if she knew him. | Tôi khá chắc là cô ấy hoàn toàn không quen anh ta. |
| He behaves as if he were a king. | Rõ ràng là không đúng: dạng "xa" là lựa chọn tự nhiên. |
Trong hội thoại thoải mái, người Anh thường dùng thì hiện tại ngay cả với những so sánh rõ ràng là không đúng: He walks round as if he owns the place. Điều này bình thường, đúng phong cách tự nhiên và không phải là lỗi trong lời nói. Tuy nhiên, trong văn viết cẩn trọng, người ta mong đợi dạng "xa" (owned, were) khi phép so sánh không đúng sự thật, và dạng này làm cho ý của bạn không thể bị hiểu nhầm. Một quy tắc tốt cho các kỳ thi và văn bản trang trọng: so sánh không đúng sự thật → dạng "xa".
- ✓
It sounds as if the repairs are going to take longer than we thought.
một kết luận có thật từ những gì chúng ta nghe được
- ✓
The minister spoke as though the decision were entirely his own.
trang trọng; người nói nghi ngờ điều đó
- ✓
You look as if you've been running.
một kết luận dựa trên bằng chứng: mặt đỏ, thở hổn hển
- ✓
She treats her cat as if it were a small child.
- ✓
As though he had nothing better to do, he spent the whole afternoon reorganising his bookshelves.
as though cũng có thể đứng đầu câu
3As if + động từ nguyên mẫu hoặc phân từ; it isn't as if…; like
As if và as though không phải lúc nào cũng cần một mệnh đề đầy đủ. Trong văn viết, nhất là trong văn kể chuyện, chúng thường được theo sau bởi to-infinitive (thể hiện một ý định dường như có), bởi một phân từ hoặc bởi một tính từ. Những dạng rút gọn này rất tao nhã và rất phổ biến trong văn học và báo chí.
| Mẫu | Ví dụ |
|---|---|
| as if + to-infinitive | She opened her mouth as if to speak, then changed her mind. |
| as if + phân từ -ing | He stood by the door as though waiting for someone. |
| as if + quá khứ phân từ | The crowd fell silent, as if hypnotised. |
| as if + tính từ | The old man sat perfectly still, as if unaware of the rain. |
It isn't as if / it's not as if mở đầu một sự thật mà người nói dùng để gạt bỏ một nỗi lo, một lời bào chữa hoặc một lời phàn nàn: It's not as if we're short of money (= chúng ta đâu có thiếu tiền, vậy lo gì?). Ở đây, mệnh đề thường dùng thì có thật, vì người nói đang mô tả tình huống thực tế để phủ nhận điều ngược lại. Dạng "xa" (It isn't as if we were short of money) cũng có thể dùng nhưng nghe trang trọng hơn.
- ✓
Why don't you ring her? It's not as if she doesn't want to hear from you.
- ✓
It isn't as though the instructions are difficult — you just didn't read them.
- ✓
Take the job. It's not as if you've got anything to lose.
Trong tiếng Anh-Anh thân mật, like được dùng rộng rãi thay cho as if: It looks like it's going to rain. He acts like he owns the place. Hãy tránh cách này trong văn viết trang trọng. Cũng cần nhớ rằng look like, sound like và feel like có thể được theo sau bởi một cụm danh từ, còn as if cần một mệnh đề hoặc một trong các dạng rút gọn nói trên: It looks like rain (không phải as if rain). Feel like + -ing là một cách diễn đạt khác, có nghĩa là "muốn": I feel like going for a walk.
4Would rather, would sooner, I'd just as soon
Ở trình độ C1, bạn đã học hai mẫu: cùng chủ ngữ + động từ nguyên mẫu (I'd rather stay) và chủ ngữ khác + thì quá khứ (I'd rather you stayed). Ở trình độ C2, bạn còn cần các dạng quá khứ "xa", vốn phổ biến khi phàn nàn và phê bình tế nhị, cùng hai lựa chọn ít gặp hơn là would sooner và I'd just as soon.
| Thời gian và chủ ngữ | Dạng | Ví dụ |
|---|---|---|
| cùng chủ ngữ, hiện tại / tương lai | would rather + động từ nguyên mẫu | I'd rather walk, thanks. |
| cùng chủ ngữ, quá khứ | would rather + have + quá khứ phân từ | I'd rather have walked — the taxi cost a fortune. |
| chủ ngữ khác, hiện tại / tương lai | would rather + chủ ngữ + thì quá khứ | I'd rather you didn't eat in the car. |
| chủ ngữ khác, quá khứ | would rather + chủ ngữ + Past Perfect | I'd rather you hadn't invited him without asking me. |
Would sooner theo đúng những mẫu này và có cùng nghĩa. Nó đặc trưng hơn cho tiếng Anh-Anh, nghe thân mật hơn một chút và thường nhấn mạnh hơn một chút: I'd sooner walk than pay twenty pounds for a taxi. I'd sooner you didn't mention it to anyone. I'd just as soon (= tôi cũng muốn như vậy, tôi thích hơn) là một cách nói nhẹ nhàng, giảm nhẹ để từ chối hoặc đưa ra yêu cầu: I'd just as soon you didn't tell my parents. Giọng điệu của nó lịch sự nhưng kiên quyết.
- ✓
Would you rather I came back later?
một lời đề nghị tế nhị
- ✓
My grandmother would sooner we visited her at the weekend than on a weekday.
- ✓
I'd rather they had told us the truth from the start.
tiếc nuối về một hành động trong quá khứ
- ✓
I'd just as soon you left the decision to me.
- ✗
I'd rather you would stay.
Không dùng would sau would rather: I'd rather you stayed.
5Suppose, supposing, imagine, say, what if
Tất cả những cách diễn đạt này đều yêu cầu người nghe hình dung một tình huống. Mỗi cách có thể được theo sau bởi ba dạng khác nhau, và dạng được chọn cho thấy người nói đặt tình huống gần với thực tế đến mức nào. Sự lựa chọn ba chiều này là điểm mấu chốt ở trình độ C2.
| Dạng | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| hiện tại | một khả năng mở, thực tế | Suppose the shop is closed — where shall we go? |
| quá khứ ("xa") | một hiện tại / tương lai tưởng tượng hoặc khó xảy ra | Suppose the shop were closed for a whole month — what would you do? |
| Past Perfect (quá khứ "xa") | một quá khứ tưởng tượng: điều đó đã không xảy ra | Supposing the shop had been closed — what would you have done? |
Suppose và what if cũng có thể dùng để đưa ra gợi ý. Với thì hiện tại, câu nghe trực tiếp; với thì quá khứ, câu nghe dè dặt và lịch sự hơn: Suppose we take a break (= let's). Suppose we took a break? (= what about…?). What if thường dùng để bày tỏ lo lắng và trách móc: What if you'd been hurt? (= bạn đã có thể bị thương, và như thế thì thật kinh khủng).
Say là một lựa chọn thân mật: Say you won the lottery — what would you buy first? Imagine được theo sau bởi một mệnh đề hoặc bởi -ing: Imagine you had a year off. Imagine living in a lighthouse! Không nói: Imagine to live.
- ✓
Supposing the bridge were closed, how long would the detour take?
- ✓
Say we left at six — would we miss the traffic?
- ✓
What if the email had gone to the whole company?
một quá khứ đã không xảy ra
- ✓
Imagine having to learn all these dates by heart!
- ✗
Supposing you will miss the last train, what would you do?
Không dùng will sau supposing: Supposing you missed the last train…
6It's time, it's high time, it's about time: những điểm tinh tế
Có ba cấu trúc sau it's time, và chúng khác nhau về sắc thái. It's time + to-infinitive mang tính trung tính và chung chung. It's time for + ai đó + to-infinitive cũng trung tính. It's time + chủ ngữ + thì quá khứ ngụ ý rằng hành động hơi muộn và lẽ ra đã phải diễn ra rồi; với high hoặc about, nó trở thành lời phê bình rõ ràng hoặc thể hiện sự sốt ruột.
| Cấu trúc | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| it's time + to-infinitive | trung tính: đã đến đúng lúc | It's time to go. |
| it's time for + ai đó + to-infinitive | trung tính, có chủ ngữ | It's time for us to go. |
| it's time + chủ ngữ + thì quá khứ | lẽ ra việc đó đã phải diễn ra rồi | It's time we went. |
| it's high / about time + chủ ngữ + thì quá khứ | sốt ruột, phê bình | It's about time you found a job. |
Một vài chi tiết. Thứ nhất, không có dạng quá khứ "xa": ta không bao giờ dùng Past Perfect sau it's time (không nói It's high time we had left). Thứ hai, động từ ở dạng phủ định nghe không tự nhiên; thay vào đó, hãy dùng một động từ mang nghĩa phủ định: It's time you stopped eating so many sweets (không nói It's time you didn't eat…). Thứ ba, với be, dạng thường dùng là was, không phải were: It's time I was going. It's about time it was fixed. Cuối cùng, It's about time! đứng một mình là một câu cảm thán thông dụng: You're here at last — it's about time!
- ✓
It's high time the council repainted the bus shelters.
- ✓
It's late. I think it's time we were heading home.
Past Continuous: cũng tự nhiên
- ✓
It was high time the school replaced its old computers.
sau động từ chính ở quá khứ, dạng động từ không thay đổi
- ✗
It's time we had gone home.
Không dùng Past Perfect sau it's time: It's time we went home.
7Wish và if only: điều gì mới ở trình độ C2
Các mẫu cơ bản với wish được dạy ở trình độ B2. Dưới đây là những điểm tinh tế mà người học trình độ cao vẫn hay sai. Wish + would không chỉ dùng cho những người gây khó chịu; nó còn dùng cho bất kỳ sự thay đổi nào mà người nói mong muốn nhưng không thể kiểm soát, kể cả thời tiết và đồ vật: I wish it would stop raining (tôi muốn có sự thay đổi). So sánh với I wish it wasn't raining (tôi không thích tình trạng hiện tại). Cả hai đều đúng, nhưng chúng tập trung vào những điều khác nhau.
| Mẫu | Ý nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| wish + Past Continuous | không thích tình trạng hiện tại | I wish it wasn't raining. |
| wish + would | một sự thay đổi mong muốn, nằm ngoài tầm kiểm soát | I wish it would stop raining. |
| wish + could have + quá khứ phân từ | tiếc nuối về một khả năng hoặc cơ hội trong quá khứ | I wish I could have come to your wedding. |
| wish + to-infinitive | trang trọng: muốn | I wish to make a complaint. |
| wish + ai đó + danh từ | lời chúc | We wish you a safe journey. |
If only còn có một cách dùng thứ hai, hoàn toàn khác: if only to… / if only because… có nghĩa là "dù chỉ vì lý do này thôi". Nó hoàn toàn không phải là một lời ước: I'll go to the meeting, if only to hear what they're planning. She agreed, if only because she was too tired to argue. Đừng nhầm if only với only if, có nghĩa là "với điều kiện duy nhất là": You can borrow the car only if you're back by ten.
- ✓
I wish the lift would work for once — it's always out of order.
- ✓
I'll read the report again, if only to check that nothing important is missing.
- ✓
If only the bus would come! We've been waiting for half an hour.
- ✗
I wish you will enjoy your new job.
Với lời chúc về tương lai: I hope you enjoy… hoặc I wish you every success.
8Sau động từ chính ở quá khứ: thì của động từ thay đổi thế nào?
Điều gì xảy ra khi bản thân động từ chính ở thì quá khứ (wished, looked as if, would rather trong câu tường thuật)? Dạng "xa" không lùi thêm nữa. Past Simple sau wish hoặc as if đã diễn đạt "cùng thời điểm với động từ chính", còn Past Perfect diễn đạt "trước động từ chính". Chỉ mối quan hệ về thời gian là quan trọng, chứ không phải thì của động từ chính.
| Động từ chính ở hiện tại | Động từ chính ở quá khứ |
|---|---|
| He wishes he were taller. | As a teenager, he wished he were taller. (cùng thời điểm) |
| She regrets it: she wishes she had stayed. | Years later, she wished she had stayed. (xảy ra trước) |
| He looks as if he's been crying. | He looked as if he had been crying. |
| It's time we left. | It was time we left. |
| I'd rather you didn't come. | She said she'd rather I didn't come. |
Vì vậy, sau một động từ chính ở quá khứ, sự khác biệt giữa so sánh có thật và không có thật thường biến mất: He looked as if he was ill có thể có nghĩa là "có lẽ anh ấy bị ốm thật" hoặc "anh ấy không ốm, nhưng trông có vẻ như vậy". Chỉ có ngữ cảnh mới làm rõ được. Trong văn viết trang trọng, were giúp ích: He behaved as if he were the owner báo hiệu một phép so sánh không có thật.
9Were hay was: phong cách, và khi nào dùng were là sai
Bạn đã biết rằng were được dùng cho mọi ngôi trong các cấu trúc không có thật và was phổ biến trong lời nói (C1). Ở trình độ C2, những điểm quan trọng là khi nào were là lựa chọn duy nhất, khi nào nó chỉ đơn thuần trang trọng hơn, và khi nào nó thực sự là lỗi sai.
| Tình huống | Ví dụ |
|---|---|
| chỉ dùng were: đảo ngữ | Were it not for the volunteers…; Were I to accept… |
| (gần như) luôn dùng were: cụm từ cố định | If I were you…; as it were (= có thể nói là) |
| were được ưa dùng trong văn viết trang trọng | The witness spoke as though he were reading from a script. |
| was hoặc were trong lời nói | I wish it was / were the weekend. |
| chỉ dùng was: tình huống có thật trong quá khứ | If she was angry, she didn't show it. |
Dòng cuối cùng chính là chỗ nguy hiểm. Một số người học trình độ cao, vì muốn nghe trang trọng, đã dùng were trong những câu hoàn toàn không mang tính giả định. If + thì quá khứ có thể mô tả một tình huống có thật trong quá khứ (If he was at home, why didn't he answer?), và câu hỏi gián tiếp với if hoặc whether cũng là có thật (She asked whether I was ready). Ở đây, were là lỗi sửa quá đà (hypercorrection) – lỗi mắc phải do cố gắng quá mức để nói cho đúng. Chỉ dùng were khi tình huống không có thật.
- ✓
If the hotel was full, they should have told us when we booked.
có thật: có lẽ khách sạn đã kín phòng thật
- ✓
If the hotel were full, we would stay with friends.
không có thật: khách sạn không kín phòng
- ✓
I asked the guide whether the castle was open on Sundays.
- ✗
I asked the guide whether the castle were open on Sundays.
Câu hỏi gián tiếp là có thật, nên chỉ was là đúng.
10If it weren't for, if it hadn't been for, but for
Những cấu trúc này nêu tên một điều duy nhất tạo nên sự khác biệt (xem C1: Câu điều kiện nâng cao). Ở trình độ C2, hãy chú ý ba chi tiết. Thứ nhất, it là chủ ngữ giả: nó luôn là it và luôn ở số ít, bất kể theo sau là gì: If it weren't for my parents (không nói If they weren't for my parents). Thứ hai, thời gian của điều kiện và thời gian của kết quả có thể khác nhau, như trong câu điều kiện hỗn hợp. Thứ ba, but for được theo sau bởi một cụm danh từ, nhưng trong tiếng Anh trang trọng cũng có thể dùng but for the fact that + mệnh đề.
| Dạng | Thời gian và phong cách | Ví dụ |
|---|---|---|
| if it weren't / wasn't for | hiện tại hoặc chung chung; weren't trang trọng hơn | If it weren't for the noise, I'd sleep well. |
| if it hadn't been for | quá khứ | If it hadn't been for the map, we'd have got lost. |
| if it hadn't been for + would (now) | hỗn hợp: nguyên nhân trong quá khứ, kết quả ở hiện tại | If it hadn't been for that teacher, I wouldn't be a scientist today. |
| were it not for / had it not been for | trang trọng, đảo ngữ | Had it not been for the delay, we would have arrived by noon. |
| but for + danh từ / but for the fact that | trang trọng, văn chương | But for the fact that the road was closed, we would have arrived on time. |
| if not for + danh từ | trung tính, phổ biến trong báo chí | If not for his injury, he would have won. |
- ✓
If it weren't for online banking, I'd hardly ever need to go into town.
- ✓
If it hadn't been for your phone call, I would still be waiting at the wrong station.
thời gian hỗn hợp
- ✓
But for the generosity of local businesses, the festival could not take place.
- ✗
If they hadn't been for the volunteers, the event would have been cancelled.
Luôn dùng it: If it hadn't been for the volunteers…
11Những lỗi thường gặp của người học trình độ cao
Tiếng Việt diễn đạt tất cả những ý nghĩa này bằng từ ngữ ("giá mà", "ước gì", "cứ như thể", "giả sử", "nếu không có… thì…"), còn động từ thì không bao giờ thay đổi, và người Việt thường dùng "sẽ" ở cả hai vế. Vì vậy, người học hay đặt would vào mệnh đề "xa", dùng thì hiện tại sau as if khi kể chuyện quá khứ, và dịch "nếu không có…" bằng would. Một nhóm lỗi khác đến từ việc cố gắng quá mức: dùng were khi tình huống là có thật, hoặc dùng Past Perfect sau it's time.