1Ôn nhanh: -ing và quá khứ phân từ
Một mệnh đề quan hệ xác định thường có thể rút gọn khi đại từ quan hệ là chủ ngữ của mệnh đề. Ta bỏ đại từ, rồi hoặc bỏ động từ be, hoặc đổi động từ thành phân từ. Hiện tại phân từ (-ing) giữ nghĩa chủ động; quá khứ phân từ giữ nghĩa bị động. Mệnh đề rút gọn đứng ngay sau danh từ, không có dấu phẩy, đúng ở vị trí của mệnh đề đầy đủ.
Mệnh đề đầy đủ → mệnh đề rút gọn
| Mệnh đề quan hệ đầy đủ | Mệnh đề quan hệ rút gọn |
|---|---|
| Delegates who are attending the conference should register online. | Delegates attending the conference should register online. |
| Anyone who wishes to comment may do so in writing. | Anyone wishing to comment may do so in writing. |
| The data that were collected last year are still being analysed. | The data collected last year are still being analysed. |
| Most of the goods that are sold online are delivered within days. | Most of the goods sold online are delivered within days. |
Hãy để ý những gì không thay đổi: nghĩa, vị trí của mệnh đề và thì — người đọc hiểu thì từ ngữ cảnh. 'The data collected last year' được hiểu là quá khứ nhờ 'last year'; 'goods sold online' được hiểu là một sự thật chung. Bản thân phân từ không mang thì, và chính vì vậy nó rất linh hoạt.
- ✓
Researchers working on the project have published their first results.
- ✓
The species found only on this island is now protected by law.
- ✓
Passengers arriving from outside the UK must complete a short form.
- ✓
The figures quoted in the article were later corrected.
2Khi nào được và không được rút gọn
Chỉ có thể rút gọn khi đại từ quan hệ là chủ ngữ của mệnh đề. Nếu đại từ là tân ngữ thì không có gì để biến thành phân từ; thay vào đó, bạn chỉ cần lược bỏ đại từ (gọi là zero relative), còn chủ ngữ và động từ vẫn giữ nguyên. Sự phân biệt này rất quan trọng, vì nhiều người học ở trình độ cao cố "rút gọn" mệnh đề tân ngữ và tạo ra những câu không thể chấp nhận.
| Đại từ là chủ ngữ → rút gọn | Đại từ là tân ngữ → chỉ bỏ đại từ |
|---|---|
| the report that was published today → the report published today | the report that we published today → the report we published today |
| a woman who runs a charity → a woman running a charity | a woman whom I met at a charity event → a woman I met at a charity event |
Hạn chế thứ hai liên quan đến dạng -ing. Mệnh đề rút gọn với -ing mô tả một hành động đang diễn ra hoặc một tình huống chung, kéo dài. Nó không dùng cho một hành động đơn lẻ đã hoàn tất trong quá khứ, và thường không dùng để thay cho mệnh đề có động từ khuyết thiếu hay dạng hoàn thành mang nghĩa quan trọng. Trong những trường hợp đó, hãy giữ mệnh đề quan hệ đầy đủ.
- ✓
The man sitting opposite me was reading a newspaper.
đang diễn ra ở thời điểm đó
- ✓
People living near the airport complain about the noise.
một tình huống chung
- ✗
The student winning the prize last year now works in Geneva.
một hành động đơn lẻ đã kết thúc → the student who won the prize last year
- ✓
Those who can help should stay behind.
có động từ khuyết thiếu can → không thể rút gọn
3-ing với động từ chỉ trạng thái: containing, belonging, involving
Các động từ chỉ trạng thái như contain, belong, involve, require, consist, resemble, depend và own thường không dùng ở thì tiếp diễn: ta nói 'a box which contains documents', chứ không nói 'which is containing'. Điều thú vị là trong mệnh đề rút gọn với -ing, những động từ này lại hoàn toàn tự nhiên. Ở đây dạng -ing không có nghĩa "đang diễn ra"; nó chỉ thay cho một động từ ở thì Present Simple. Đây là một trong những cấu trúc hữu ích nhất trong văn viết trang trọng.
| Mệnh đề đầy đủ (Present Simple) | Mệnh đề rút gọn |
|---|---|
| a file that contains confidential data | a file containing confidential data |
| land that belongs to the council | land belonging to the council |
| a task which requires great patience | a task requiring great patience |
| a diet that consists mainly of vegetables | a diet consisting mainly of vegetables |
| decisions which involve large sums of money | decisions involving large sums of money |
- ✓
Investigators found a suitcase containing old letters and photographs.
- ✓
Any problems relating to your account should be reported to customer services.
- ✓
The museum owns a painting resembling an early Turner.
- ✓
Families depending on a single income were hit hardest by the price rises.
4Dạng bị động: built, being built, to be built
Quá khứ phân từ đứng một mình thường mô tả một hành động đã hoàn tất hoặc một trạng thái chung. Để cho thấy một hành động bị động đang diễn ra ngay lúc này, ta dùng being + quá khứ phân từ. Để cho thấy hành động đã được lên kế hoạch hoặc sẽ xảy ra trong tương lai, ta dùng to be + quá khứ phân từ. Ba dạng này cho phép mô tả rất chính xác trong bản tin và văn bản hành chính.
| Dạng | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| quá khứ phân từ | đã làm xong trước bây giờ, hoặc một sự thật chung | The bridge built in 1890 is still in use. |
| being + quá khứ phân từ | đang diễn ra bây giờ (bị động tiếp diễn) | The bridge being built across the river will open next spring. |
| to be + quá khứ phân từ | đã lên kế hoạch cho tương lai | The bridge to be built next year has already caused controversy. |
- ✓
The proposals being discussed today could change the way schools are funded.
= which are being discussed
- ✓
The issues to be addressed at the summit include climate and trade.
= which will be addressed
- ✓
The vaccine being tested in this trial was developed in Oxford.
- ✓
All the documents to be signed are on your desk.
- ✓
The road repaired last month already has cracks in it.
quá khứ phân từ đứng một mình → một hành động đã hoàn tất
5The first to arrive: mệnh đề nguyên mẫu
Sau số thứ tự (the first, the second), sau so sánh nhất và sau các từ the last, the next và the only, tiếng Anh thích dùng to-infinitive (động từ nguyên mẫu có to) hơn là mệnh đề quan hệ. Động từ nguyên mẫu mang nghĩa chủ động ("người đã làm việc đó"), trừ khi ta dùng nguyên mẫu bị động to be + quá khứ phân từ. Cấu trúc này rất phổ biến trong tin tức và sách lịch sử: the first woman to win, the youngest player to score, the only country to agree.
| Mệnh đề quan hệ đầy đủ | Mệnh đề nguyên mẫu |
|---|---|
| She was the first woman who won the prize twice. | She was the first woman to win the prize twice. |
| He was the last person who left the building. | He was the last person to leave the building. |
| Norway was the only country that voted against. | Norway was the only country to vote against. |
| She is the youngest player who has ever scored for the club. | She is the youngest player ever to score for the club. |
| It was the first planet that was discovered with a telescope. | It was the first planet to be discovered with a telescope. |
- ✓
Valentina Tereshkova was the first woman to travel into space.
- ✓
The next speaker to address the conference is a professor from Edinburgh.
- ✓
He was the only student to be offered a full scholarship.
- ✓
The last train to leave London tonight departs at 23:40.
- ✗
She was the first who arrived at the party.
→ She was the first to arrive at the party.
Lưu ý rằng động từ nguyên mẫu cũng dùng được cho hành động đã hoàn tất trong quá khứ: 'the first to arrive' có thể có nghĩa là "người đầu tiên đã đến". Điều này khác với dạng -ing, vốn không thể mô tả một hành động đơn lẻ đã kết thúc. Vì vậy ta nói the first person to climb Everest, không bao giờ nói ✗ the first person climbing Everest.
6A place to stay, the person to ask: nguyên mẫu mang nghĩa khuyết thiếu
Động từ nguyên mẫu có to đứng sau danh từ cũng có thể thay cho một mệnh đề quan hệ mang nghĩa của động từ khuyết thiếu: can, could, should hoặc must. Khi đó, danh từ thường là tân ngữ của động từ nguyên mẫu: a book to read = a book that you can read (một cuốn sách để đọc); the person to ask = the person you should ask (người nên hỏi). Khi cần nói ai là người thực hiện hành động, ta thêm for + tân ngữ trước động từ nguyên mẫu.
| Mệnh đề quan hệ đầy đủ | Mệnh đề nguyên mẫu |
|---|---|
| We need somewhere where we can stay. | We need somewhere to stay. |
| She's the person whom you should ask. | She's the person to ask. |
| There are several forms that must be completed. | There are several forms to be completed. |
| Here is a list of books that the students can read. | Here is a list of books for the students to read. |
- ✓
Edinburgh in August is a wonderful city to visit, but book early.
- ✓
That's not a decision to take lightly.
- ✓
There's a lot of research to be done before we can draw any conclusions.
- ✓
The council has provided a space for young people to meet after school.
- ✓
If you have a problem with your visa, the office to contact is the one on the third floor.
7The people involved, the room upstairs: cụm ngắn sau danh từ
Đôi khi một mệnh đề quan hệ với be có thể rút gọn chỉ còn một cụm tính từ, một cụm giới từ hoặc một trạng từ. Phần lớn tính từ đứng trước danh từ, nhưng có một nhóm nhỏ đứng sau, nhất là trong tiếng Anh trang trọng: the people present, the person responsible, the issues involved, the members concerned. Một cụm tính từ dài hơn cũng đứng sau danh từ: a solution acceptable to everyone.
| Mệnh đề quan hệ đầy đủ | Cụm rút gọn |
|---|---|
| Everyone who was present agreed. | Everyone present agreed. |
| the person who is responsible for safety | the person responsible for safety |
| the students who are concerned | the students concerned |
| a compromise that is acceptable to both sides | a compromise acceptable to both sides |
| the flat that is upstairs | the flat upstairs |
| the woman who is in the blue coat | the woman in the blue coat |
Một số từ trong nhóm này đổi nghĩa tùy theo vị trí. Đứng trước danh từ, 'concerned' nghĩa là "lo lắng"; đứng sau danh từ, nó nghĩa là "bị ảnh hưởng" hoặc "đang được nói đến". 'The present members' là các thành viên hiện tại; 'the members present' là những người đang có mặt trong phòng. Hãy học kỹ những cặp này.
Trước hay sau danh từ?
| Trước danh từ | Sau danh từ |
|---|---|
| concerned parents = những phụ huynh lo lắng | the parents concerned = những phụ huynh bị ảnh hưởng |
| the present situation = tình hình hiện tại | the people present = những người có mặt trong phòng |
| a responsible person = người chín chắn, đáng tin cậy | the person responsible = người đã gây ra việc đó hoặc người phụ trách |
| an involved explanation = phức tạp | the people involved = những người tham gia |
- ✓
The headteacher has written to all the families concerned.
- ✓
Of the 200 members present, only six voted against the motion.
- ✓
Police are trying to find the person responsible for the damage.
- ✓
We are looking for a venue large enough for 300 guests.
8Mệnh đề không xác định rút gọn và đồng vị ngữ
Mệnh đề quan hệ không xác định, tức là loại có dấu phẩy, cũng có thể rút gọn. Cụm phân từ hoặc cụm tính từ vẫn nằm giữa hai dấu phẩy, giống như mệnh đề đầy đủ. Một trường hợp đặc biệt là đồng vị ngữ (apposition): một cụm danh từ đặt cạnh một cụm danh từ khác để mô tả nó. Đây là dạng rút gọn của "who is / which is + danh từ" và cực kỳ phổ biến trong báo chí và tiểu sử.
| Mệnh đề không xác định đầy đủ | Dạng rút gọn |
|---|---|
| The castle, which was built in the 12th century, attracts thousands of visitors. | The castle, built in the 12th century, attracts thousands of visitors. |
| The new policy, which aims to cut waste, comes into force in May. | The new policy, aiming to cut waste, comes into force in May. |
| Marie Curie, who was a physicist and chemist, won two Nobel Prizes. | Marie Curie, a physicist and chemist, won two Nobel Prizes. |
| The report, which is now available online, makes worrying reading. | The report, now available online, makes worrying reading. |
- ✓
The Shard, completed in 2012, is the tallest building in the UK.
- ✓
Dr Patel, a specialist in tropical diseases, will give the opening lecture.
- ✓
The festival, now in its 40th year, has become a major tourist attraction.
- ✓
The bill, opposed by several members of the government, was passed by a narrow majority.
9Văn phong: trang trọng và thân mật
Mệnh đề quan hệ rút gọn có mặt trong mọi văn phong, nhưng phổ biến hơn nhiều trong văn viết. Bài báo học thuật, báo cáo, tin tức, hướng dẫn và thông báo chính thức dùng chúng liên tục vì chúng gói được nhiều thông tin vào một cụm danh từ ngắn. Trong hội thoại thoải mái, người ta thường dùng mệnh đề đầy đủ với who, that hoặc zero relative, hoặc tách thông tin thành hai câu. Thông báo trang trọng thường dùng dạng -ing với các động từ như wish, require, seek và intend.
| Thân mật / văn nói | Trang trọng / văn viết |
|---|---|
| If you want a refund, you need to fill in this form. | Customers wishing to obtain a refund must complete this form. |
| The guy who's in charge of the project left last week. | The person responsible for the project left last week. |
| They've found some bones. They're about 3,000 years old. | Archaeologists have found bones dating back 3,000 years. |
| She was the first one who got there. | She was the first to arrive. |
| There's loads we still have to do. | Much work remains to be done. |
10Lỗi thường gặp của người học trình độ cao
Tiếng Việt không có phân từ và động từ không bao giờ đổi dạng: "ngôi nhà đang được xây", "cuốn sách bạn tôi giới thiệu", "người đầu tiên đến" — mọi ý nghĩa đều do các từ như đang, được, bị, đã hay thứ tự từ đảm nhận. Điểm thuận lợi là trong tiếng Việt, phần bổ nghĩa cũng đứng sau danh từ, giống mệnh đề rút gọn tiếng Anh. Còn cái bẫy là người học phải tự chọn đúng dạng động từ: -ing (chủ động, đang diễn ra) hay quá khứ phân từ (bị động), being built hay to be built, động từ nguyên mẫu có to sau the first. Người học cũng hay dịch từng chữ "người đầu tiên mà…" thành the first who…, hoặc dùng -ing cho mọi hành động, kể cả hành động đã kết thúc.