1Cụm động từ là gì?
Cụm động từ = một động từ + một tiểu từ (particle). Tiểu từ là một từ nhỏ như up, down, on, off, in, out, away, back, over hay after. Trong những câu khác, các từ này là giới từ hoặc trạng từ, nhưng trong cụm động từ, chúng là một phần của động từ. Động từ thay đổi theo cách bình thường (get, gets, got, getting), còn tiểu từ thì không bao giờ thay đổi. Tiếng Việt cũng có những từ chỉ hướng tương tự đi sau động từ ("đứng dậy", "ngồi xuống", "đi ra", "quay lại"), nên những cụm động từ có nghĩa đen thường khá dễ hiểu với người Việt.
- ✓
I usually get up at seven.
- ✓
She got up late yesterday and missed the bus.
- ✓
Please turn off your phones before the film starts.
- ✓
My grandma looks after us when Mum is at work.
- ✓
We're going to give back the books tomorrow.
2Nghĩa đen và nghĩa thành ngữ
Một số cụm động từ dễ hiểu, vì động từ và tiểu từ giữ nguyên nghĩa thông thường của chúng. Đây là nghĩa đen: sit down, come in, go out, take off your coat. Những cụm động từ khác có nghĩa thành ngữ: bạn không thể đoán nghĩa từ hai từ riêng lẻ. Ví dụ, give up có nghĩa là "bỏ cuộc", và get on with somebody có nghĩa là "hòa thuận với ai".
| Nghĩa đen (dễ đoán) | Nghĩa thành ngữ (một nghĩa mới) |
|---|---|
| Please sit down. | The plane took off at six. (= cất cánh) |
| Come in! The door's open. | I get on well with my sister. (= chúng tôi rất thân) |
| He went out to buy bread. | Don't give up! (= đừng bỏ cuộc) |
| Pick up your toys, please. | I'll pick you up at the station. (= đón bạn bằng xe) |
| Take off your shoes. | The new phone has really taken off. (= trở nên phổ biến) |
Như bạn thấy, một cụm động từ có thể có nhiều nghĩa. Take off có thể mang nghĩa đen (cởi quần áo) hoặc nghĩa thành ngữ (máy bay cất cánh). Ngữ cảnh sẽ cho bạn biết nghĩa nào đúng.
3Loại 1: không có tân ngữ (nội động từ)
Một số cụm động từ không cần tân ngữ. Động từ và tiểu từ đứng cạnh nhau, và không có gì theo sau chúng (hoặc chỉ có một cụm chỉ thời gian hay nơi chốn).
| Cụm động từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| get up | rời khỏi giường, thức dậy | I get up at seven on school days. |
| wake up | tỉnh giấc | I woke up in the middle of the night. |
| sit down | ngồi xuống | Please sit down. |
| go out | ra ngoài đi chơi | We're going out tonight. |
| come back | quay về | When are you coming back? |
| grow up | lớn lên, trưởng thành | I grew up in a small village. |
| break down | bị hỏng, ngừng hoạt động (ô tô, máy móc) | Our car broke down on the motorway. |
| hurry up | nhanh lên | Hurry up! We're late. |
| set off | khởi hành | We set off early in the morning. |
4Loại 2: cụm động từ tách được
Nhiều cụm động từ có tân ngữ. Với cụm động từ tách được, tân ngữ có thể đứng sau tiểu từ hoặc giữa động từ và tiểu từ. Khi tân ngữ là danh từ, cả hai vị trí đều đúng.
Nhưng khi tân ngữ là đại từ (it, them, him, her, me, us, you), nó phải đứng ở giữa. Đại từ không thể đứng sau tiểu từ. Đây là quy tắc quan trọng nhất của bài này. Điều này khá giống tiếng Việt: chúng ta nói "bật đèn lên", "cất đồ chơi đi" — tân ngữ đứng giữa động từ và từ chỉ hướng.
| Với danh từ (cả hai đều được) | Với đại từ (chỉ một cách) |
|---|---|
| Turn on the light. / Turn the light on. | Turn it on. |
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Pick up the children. / Pick the children up. | Pick them up. |
| Write down the address. / Write the address down. | Write it down. |
| Call back your mum. / Call your mum back. | Call her back. |
5Những cụm động từ tách được thông dụng
| Cụm động từ | Nghĩa | Ví dụ với đại từ |
|---|---|---|
| turn on / off | bật / tắt máy móc hoặc đèn | It's dark. Turn it on. |
| turn up / down | vặn to / vặn nhỏ | I love this song. Turn it up! |
| put on | mặc vào, đội vào, đeo vào | It's cold. Put your scarf on. |
| take off | cởi ra | Your shoes are wet. Take them off. |
| pick up | nhặt lên; đón ai đó | Your bag is on the floor. Pick it up. |
| put away | cất vào chỗ cũ | Put your toys away, please. |
| throw away | vứt vào thùng rác | This milk is old. Throw it away. |
| try on | mặc thử xem có vừa không | Can I try these jeans on? |
| fill in | điền vào một mẫu đơn | Please fill this form in. |
| look up | tra trong từ điển hoặc trên mạng | I don't know this word. I'll look it up. |
| give back | trả lại cho chủ | Here's your pen. I'm giving it back. |
| wake up | đánh thức ai đó | Don't wake the baby up! |
6Loại 3: cụm động từ không tách được
Với cụm động từ không tách được, tân ngữ luôn đứng sau tiểu từ — cả danh từ lẫn đại từ. Chúng ta không thể đặt bất cứ thứ gì giữa động từ và tiểu từ.
| Cụm động từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| look after | chăm sóc | Can you look after my cat? / look after it |
| look for | tìm kiếm | I'm looking for my keys. / looking for them |
| get on / off | lên / xuống xe buýt, tàu hỏa, máy bay | We got on the train in York. / got off it |
| get over | bình phục sau một trận ốm hoặc một chuyện buồn | She soon got over her cold. |
| come across | tình cờ tìm thấy | I came across an old photo of you. |
| run into | tình cờ gặp | I ran into Tom at the shops. / ran into him |
| take after | giống (về ngoại hình hoặc tính cách) một người lớn tuổi hơn trong gia đình | He takes after his dad. |
| go through | trải qua chuyện khó khăn; xem xét kỹ | We went through the answers together. |
7Làm sao biết cụm động từ thuộc loại nào?
Đáng tiếc là không có quy tắc đơn giản. Một cuốn từ điển tốt sẽ cho biết loại của nó. Từ điển dành cho người học thường ghi như sau: turn sth on (tách được — "sth" đứng ở giữa) và look after sb (không tách được — "sb" đứng ở cuối). Sth = something (cái gì đó), sb = somebody (ai đó).
| Mục từ trong từ điển | Điều nó cho bạn biết |
|---|---|
| get up | không có tân ngữ |
| turn sth off | tách được: turn the TV off / turn it off |
| look for sb/sth | không tách được: look for it |
| look forward to sth | ba từ, không tách được |
8Cách học cụm động từ
Có hàng nghìn cụm động từ, nên đừng cố học một danh sách dài theo thứ tự bảng chữ cái. Những cách sau hiệu quả hơn nhiều.
| Cách học | Ví dụ |
|---|---|
| Học chúng trong cả một câu. | Không chỉ học "look after", mà học "I look after my little brother." |
| Nhóm chúng theo chủ đề. | Buổi sáng: wake up, get up, put on, set off. |
| Nhóm chúng theo tiểu từ. | up = nhiều hơn / xong hẳn: turn up, eat up, tidy up, fill up. |
| Để ý đến chúng khi đọc và nghe. | Ghi những cụm mới vào sổ cùng một ví dụ. |
| Ghi loại của cụm động từ bên cạnh. | pick sth up (tách được), look for sth (không tách được). |
Một số tiểu từ có nghĩa đặc trưng
| Tiểu từ | Nghĩa đặc trưng | Ví dụ |
|---|---|---|
| up | nhiều hơn, cao hơn, hoặc hoàn toàn | turn up, grow up, eat up, tidy up |
| down | ít hơn, thấp hơn | turn down, sit down, slow down |
| off | rời đi, dừng lại, bỏ ra | turn off, take off, set off |
| back | quay lại | come back, give back, call back |
| out | ra ngoài, hoặc hết | go out, find out, run out |
9Những lỗi thường gặp
- ✓
I can't find my glasses. Have you seen them? I'm looking for them.
- ✗
I'm looking them for.
Look for là cụm động từ không tách được: looking for them.
- ✓
It's cold. Put your jacket on.
- ✗
It's cold. Put on it.
Đại từ đứng ở giữa: put it on.
- ✓
What time did you get up?
- ✗
What time did you got up?
Sau did, động từ ở dạng nguyên mẫu: get up. Chỉ có động từ thay đổi, tiểu từ thì không bao giờ.
- ✓
Can you pick me up at six?
- ✗
Can you pick up me at six?
Pick up là cụm động từ tách được, nên đại từ đứng ở giữa.