1Normal sözcük sırası neden değiştirilir?
İngilizce sözcük sırasını iki ilke belirler. Birincisi sonda odak ilkesidir (end-focus): en önemli ya da en yeni bilgi doğal olarak cümlenin sonuna gelir ve ana vurguyu orada alır. İkincisi sonda ağırlık ilkesidir (end-weight): uzun, ağır öbekler genellikle sona gider. Cümlenin öznesi yeni, önemli ya da ağır öğe olduğunda, onu fiilin arkasına almak bu bilgiyi tam da İngilizcenin istediği yere yerleştirir.
| Normal sıra | Değiştirilmiş sıra ve etkisi |
|---|---|
| A tall stranger walked into the room. | Into the room walked a tall stranger. (merak: kim bu?) |
| I have never seen such chaos. | Never have I seen such chaos. (güçlü vurgu, resmî) |
| The noise was so great that we left. | So great was the noise that we left. (dramatik, edebî) |
| I cannot accept this. | This I cannot accept. (karşıtlık, vurgu "this" üzerinde) |
Değiştirilmiş biçimlerin hepsi doğrudur, ama hiçbiri nötr değildir. Belirli üsluplara aittirler: hikâye anlatımı, hitabet, gazetecilik, konuşmalar ve resmî yazı. Günlük konuşmada, Here comes… ve So do I gibi birkaç kalıplaşmış yapı dışında, devrik yapı abartılı ve tiyatral duyulabilir.
2İki tür devrik yapı
İki farklı yapıyı birbirinden ayırmak çok önemlidir, çünkü bunları farklı sözcükler tetikler ve farklı kurallara uyarlar.
| Tür | Yapı ve örnekler |
|---|---|
| Tam devrik yapı (full inversion) | zarf öbeği + ana fiil + özne: Down came the rain. Here comes the bus. On the hill stood a castle. |
| Özne–yardımcı fiil devrikliği (subject–auxiliary inversion) | tetikleyici + yardımcı fiil + özne + ana fiil, tıpkı soru cümlesindeki gibi: Never have I felt so proud. Little did she know… |
Tam devrik yapı, çoğunlukla yer veya yön bildiren bir zarf öbeğinden sonra, yer ve hareket bildiren geçişsiz fiillerle (be, stand, lie, sit, come, go, walk, run) kullanılır. Özne–yardımcı fiil devrikliği ise olumsuz ve kısıtlayıcı ifadelerden (never, not only, only then) sonra, so/such yapılarından sonra ve devrik koşul cümlelerinde kullanılır. Cümlede yardımcı fiil yoksa, tıpkı soru cümlelerinde olduğu gibi do, does ya da did ekleriz.
- ✓
Never did we imagine that the book would sell a million copies.
"we imagined" yapısında yardımcı fiil yok → did eklenir
- ✓
Never have we seen such a response.
Present Perfect: yardımcı fiil have öne geçer
- ✓
Seldom is the city so quiet.
be kendi başına öne geçer
- ✗
Never we imagined that the book would sell so well.
Olumsuz bir tetikleyiciden sonra devrik yapı zorunludur → Never did we imagine…
3Yer ve yön zarflarından sonra tam devrik yapı
Cümle bir yer zarfıyla (on the hill, in the corner, beyond the river) ya da yön bildiren bir edatla (down, up, in, out, off, away, back) başladığında, özne ana fiilin arkasına gelebilir. Bu yapı anlatı ve betimleme metinlerinde ve canlı hikâye anlatımında çok yaygındır. En iyi, özne yeni ve görece uzun olduğunda işe yarar; böylece özne cümlenin sonunda küçük bir sürpriz gibi ortaya çıkar.
- ✓
Down came the rain and washed the spider out.
çocuk tekerlemesi
- ✓
At the end of the garden stood an old oak tree.
- ✓
Out of the box jumped a tiny kitten.
- ✓
In the middle of the square is a statue of the town's founder.
gezi rehberlerinde sık görülür
- ✓
Off went the runners, cheered on by the crowd.
- ✓
Round the corner came a bright red double-decker.
Tam devrik yapı yardımcı fiille ya da nesne alan geçişli fiillerle kullanılmaz. "Into the room walked the headteacher" deriz, ama ✗ "Into the room did walk the headteacher" ya da ✗ "On the table put she the vase" demeyiz. Sürekli ya da perfect fiil öbekleriyle de nadirdir: "In the corner was sitting an old man" mümkündür ama ağır durur; "In the corner sat an old man" çok daha doğaldır.
4Here ve there: Here comes the bus
here ve there ile başlayan cümleler (burada there, varlık bildiren "there is" değil, "orada" anlamındadır) tam devrik yapının günlük konuşmada yaygın olduğu tek yerdir. Bu cümleler gelen, giden ya da gösterilen bir şeyi işaret eder. Aynı zamir kuralı burada da geçerlidir.
| Özne isim: önce fiil | Özne zamir: önce zamir |
|---|---|
| Here comes the bus! | Here it comes! |
| There goes my last chance. | There it goes. |
| Here is your change. | Here it is. / Here you are. |
| There are your keys, on the shelf. | There they are. |
| Here comes Grandma. | Here she comes. |
- ✓
There goes the last train – we'll have to get a taxi.
- ✓
Here's the thing: we've only got one ticket.
- ✗
Here comes she.
Özne zamir → Here she comes.
5Olumsuz ve kısıtlayıcı sözcüklerden sonra devrik yapı
Olumsuz ya da kısıtlayıcı bir zarf öbeği vurgu için yan cümlenin ya da cümlenin başına alındığında, özne–yardımcı fiil devrikliği zorunludur. Bu yapı resmî ve vurgulu bir yapıdır; konuşmalarda, resmî yazıda, gazetecilikte ve edebî anlatıda sık görülür. Günlük konuşmada genellikle normal sırayı koruruz: I've never seen anything like it.
Sık kullanılan tetikleyiciler
| Tetikleyici | Örnek |
|---|---|
| never / never before | Never before had the village seen such a crowd. |
| rarely / seldom | Rarely do we get the chance to thank our teachers. |
| little (= hiç, hiç de) | Little did he realise how much his life would change. |
| at no time / in no way | At no time were the children in any danger. |
| under no circumstances / on no account | On no account should you share your password. |
| nowhere | Nowhere is this clearer than in her later poems. |
| not once / not a single… | Not once did she complain. Not a single word did he say. |
Bu anlamdaki little, bilmek ve anlamak bildiren fiillerle (know, realise, suspect, imagine, think, guess) ve neredeyse her zaman geçmiş zamanda kullanılır. Birinin o zaman inandığı şeyle okurun şimdi bildiği şey arasındaki karşıtlığı sezdirir; hikâye anlatıcılarının çok sevdiği bir tekniktir.
6Not only, no sooner, hardly ve scarcely
Bu tetikleyiciler genellikle iki parçalı bir yapı başlatır ve ikinci parça sabit bir eş sözcük ister. Doğru eş sözcüğü seçmek, devrik yapının kendisi kadar önemlidir.
| Yapı | Örnek |
|---|---|
| Not only + devrik yapı, but (also)… | Not only did she win the race, but she also broke the record. |
| No sooner + had + özne + pp + than… | No sooner had we sat down than the phone rang. |
| Hardly / Scarcely / Barely + had + özne + pp + when… | Hardly had the film started when the power went off. |
No sooner, hardly ve scarcely, bir olayın hemen ardından başka bir olayın gerçekleştiğini anlatır. Genellikle devrik yan cümlede Past Perfect, ikinci yan cümlede Past Simple kullanılır. "sooner" bir karşılaştırma (comparative) biçimi olduğu için eş sözcüğü than'dır; hardly ve scarcely ise karşılaştırma biçimi olmadığından when alır (daha seyrek olarak before).
- ✓
Not only is the hotel beautifully situated, but the staff are also wonderfully kind.
- ✓
Scarcely had the guests arrived when it began to pour.
- ✓
No sooner had I closed my eyes than the alarm went off.
- ✗
No sooner had we left when it started to rain.
Doğrusu: No sooner … than.
- ✗
Hardly had we left than it started to rain.
Doğrusu: Hardly … when.
7Only ve not until: devrik yapı ana cümlede
only içeren ifadeler (only then, only later, only by…, only when…, only after…, only if…) ve not until devrik yapıya yol açar. Tuzak şudur: ifade kendi yan cümlesini içeriyorsa, devrik yapı o yan cümlede değil, ondan sonra gelen ana cümlede yapılır.
| Normal sıra | Başa alınmış ve devrik |
|---|---|
| I understood the problem only then. | Only then did I understand the problem. |
| We realised how lucky we were only when we got home. | Only when we got home did we realise how lucky we were. |
| You can enter only if you have a ticket. | Only if you have a ticket can you enter. |
| I didn't recognise her until she spoke. | Not until she spoke did I recognise her. |
| They didn't discover the error until much later. | Not until much later did they discover the error. |
- ✓
Only by working together can we solve this problem.
- ✓
Only after the last guest had gone did she sit down.
- ✗
Only when did we get home we realised how lucky we were.
"when" yan cümlesi normal sırayı korur; devrik olan ana cümledir → …when we got home did we realise…
8So … that ve such … that
Bir şeyin derecesini ve sonucunu vurgulamak için resmî ve edebî İngilizcede so + sıfat/zarf ya da such + be cümlenin başına alınabilir; ardından devrik yapı gelir. that ile başlayan sonuç yan cümlesi normal sırasını korur.
| Normal | Devrik |
|---|---|
| The noise was so great that nobody could sleep. | So great was the noise that nobody could sleep. |
| She spoke so quietly that we could hardly hear her. | So quietly did she speak that we could hardly hear her. |
| His surprise was such that he couldn't speak. | Such was his surprise that he couldn't speak. |
| The demand was such that extra performances were added. | Such was the demand that extra performances were added. |
Farka dikkat edin: so ile hemen ardından bir sıfat gelir (So great was…); such ile hemen ardından be fiili gelir (Such was…) ve buradaki such "o derece, öyle büyük" anlamındadır. so + zarf ve sıradan bir fiil kullanıldığında do yardımcı fiili gerekir: So quickly did the news spread…
9Koşul cümleleri, karşılaştırmalar ve kısa yanıtlar
Üç yapı daha özne–yardımcı fiil devrikliği kullanır. Devrik koşul cümlelerinde if yerine yan cümlenin başında had, should ya da were kullanılır. as ve than ile kurulan resmî karşılaştırmalar, özne bir isim olduğunda devrik olabilir. so, neither ve nor ile yapılan kısa eklemeler ise her zaman devriktir.
| Yapı | Örnek |
|---|---|
| devrik koşul cümlesi | Had I known you were coming, I'd have baked a cake. Should you need help, just call. |
| olumsuz devrik koşul cümlesi | Had it not been for the map, we'd have been lost. (✗ Hadn't it been for…) |
| as / than ile karşılaştırma (resmî) | She was a keen reader, as was her brother. Children learn accents faster than do adults. |
| so / neither / nor | "I love jazz." "So do I." "I can't swim." "Neither can I." He didn't call, nor did he write. |
- ✓
Were the museum to close, the town would lose its main attraction.
- ✓
City dwellers walk more than do people in the countryside.
resmî; "than people in the countryside do" nötr biçimdir
- ✓
The author had no formal training, nor did she feel she needed any.
- ✓
She speaks Welsh, as does her mother.
doğru ve resmî
10Devrik yapı olmadan öne alma ve diğer yapılar
Sözcük sırasındaki her değişiklik devrik yapı demek değildir. Öne almada (fronting) bir nesne, tümleç ya da sıfat karşıtlık veya vurgu için başa alınır; özne ve fiil ise normal sıralarında kalır. Bu hem konuşmada hem yazıda yaygındır.
- ✓
This I cannot accept.
nesne karşıtlık için başa alınmış
- ✓
Some of the questions she answered brilliantly; others she left blank.
- ✓
Strange as it may seem, I enjoy revising.
= Although it may seem strange (tuhaf görünse de)
- ✓
Try as she might, she couldn't open the jar.
= However hard she tried (ne kadar uğraştıysa da)
- ✓
Much as I admire his work, I find it hard to read.
= Although I admire it very much (çok beğenmeme rağmen)
- ✓
Brilliant she certainly is, but she's also very modest.
be fiiliyle, başa alınmış bir sıfat ya da ortaç öbeğinden sonra tam devrik yapı gelir. Gazetecilerin ve yazarların çok sevdiği bir yapıdır, çünkü uzun bir öznenin sona gitmesini sağlar: Gone are the days when letters took weeks to arrive. Especially popular were the cookery workshops. Attached is a copy of the agenda. Among the guests was a famous violinist.
11İleri düzey öğrencilerin tipik hataları
Türkçede sözcük sırası oldukça esnektir: hemen her öğe cümlenin başına alınabilir ve vurgulanan öğe yüklemin hemen önüne gelir; bu sırada fiilin biçimi hiç değişmez ("Böyle bir manzarayı hiç görmedim" – "Hiç görmedim böyle bir manzara"). İngilizce farklıdır: olumsuz bir sözcüğü başa almak devrik yapıyı zorunlu kılar, sıradan bir zarf öbeğini başa almak ise genellikle kılmaz. Bu yüzden ileri düzey öğrenciler ya yardımcı fiili unutur ya da devrik yapıyı mümkün olmadığı yerlere de genelleştirir.