Eenglish-tests.com
C2

Konuşma dilinin dil bilgisi

Dil bilgisi kitapları çoğunlukla yazı dilinin bakış açısıyla yazılır, ama sohbetin kendine özgü bir dil bilgisi vardır. Bu "kötü" ya da "bozuk" bir dil bilgisi değildir: konuşmanın koşullarının biçimlendirdiği bir sistemdir — insanlar anlık konuşur, aynı ortamı paylaşır, birbirlerinin tepkilerini görebilir ve hem anlaşılır hem de dostça olmak ister. Bu derste derlem (corpus) araştırmalarının gündelik İngiliz sohbetinde bulduğu başlıca özelliklere bakacağız: baş ve kuyruk yapıları (That new café, have you tried it? It's lovely, that place), eksiltme (Sounds good. Want a lift?), belirsiz dil (sort of, and stuff, -ish), söylem belirleyicileri ve dolgu sözcükleri (well, I mean, you know), tepki sözcükleri ve gündelik aktarma (So she goes…). Bu özellikleri anlamak dinlediğinizi daha doğru anlamanızı ve konuşmanızın kitap gibi değil, doğal duyulmasını sağlar.

1Konuşmanın neden kendine özgü bir dil bilgisi vardır?

Yazarlar plan yapabilir, metni gözden geçirebilir ve bilgiyi uzun, karmaşık cümlelere sığdırabilir. Konuşanlar bunu yapamaz: sözlerini konuşurken parça parça kurarlar ve dinleyenler de onları anında işlemek zorundadır. Konuşanlar fiziksel ortamı da paylaşır, bu yüzden açık olanı söylemeyebilirler. Ayrıca sohbet toplumsal bir etkinliktir: konuşanlar sürekli olarak dostluk, onay, belirsizlik ve nezaket işaretleri verir. Konuşma dilinin dil bilgisi bu üç koşulun hepsini yansıtır.

Yazı dili genellikle…Konuşma dili genellikle…
yan cümleler içeren uzun, eksiksiz cümleler kullanırkısa birimleri art arda ekler: and, but, so, because
bilgiyi isim öbeklerine sığdırırbilgiyi yayar: önce konu, sonra yorum
her şeyi açıkça belirtirortamın açıkça gösterdiğini söylemez (eksiltme, ellipsis)
kesin olurkesinlik gerekmediğinde bilerek belirsiz konuşur
tekrardan kaçınırdüşünürken tekrar eder, başka sözcüklerle söyler ve dolgu sözcükleri kullanır

2Baş yapıları (heads): önce konuyu duyurmak

head (noun phrase) + clause with a pronoun that refers back to it

Baş (head, öne alınmış konu da denir), dinleyiciye ne hakkında konuşacağımızı söylemek için bir sözün başına konan bir isim öbeğidir. Ardından gelen cümle onu bir zamirle tekrarlar. Baş yapıları dinleyiciye yardım eder: dinleyici önce konuyu belirler, yorumu ancak sonra işler. Özellikle uzun ya da karmaşık isim öbekleriyle çok işe yararlar. Türkçe konuşmada da sık kullanılır: "O yeni kafe, gittin mi oraya?"

  • ✓

    That friend of yours, the one who works at the BBC, is she coming tonight?

  • ✓

    The house on the corner, they've finally sold it.

  • ✓

    Paris, I love it in the spring.

  • ✓

    My brother's new flat, it's got a view of the whole bay.

  • ✓

    This idea of yours about a book club — I think it could really work.

Yazıda aynı anlam tek ve bütünleşik bir cümleyle anlatılırdı: Is that friend of yours who works at the BBC coming tonight? Konuşmada bu, dinleyici için zor olabilir, çünkü ana fiil çok geç gelir. Baş yapılarının sohbette bu kadar sık, resmî yazıda ise bu kadar seyrek olmasının nedeni budur.

3Kuyruk yapıları (tails): konuyu sona eklemek

clause with a pronoun + tail (noun phrase, or pronoun + auxiliary)

Kuyruk (tail), baş yapısının ayna görüntüsüdür: bir zamirin neyi kastettiğini açıklamak ya da vurgulamak için sözün sonuna eklenen bir isim öbeği. Kuyruk yapıları çoğu zaman bir değerlendirme ya da duygusal bir tepki anlatır — hayranlık, şaşkınlık, onaylamama — ve özellikle lovely, brilliant, awful, weird gibi sıfatlardan sonra sık görülür. Türkçedeki devrik cümlelere benzer: "Çok güzel, o film."

  • ✓

    It's really good, that film.

  • ✓

    He's a brilliant cook, your dad.

  • ✓

    They're delicious, these biscuits. Where did you get them?

  • ✓

    It was a nightmare, the traffic on the M6.

  • ✓

    She's very talented, Jasmine is.

    ad + yardımcı fiilden oluşan kuyruk

  • ✓

    It's not easy, is it, learning to drive?

    bir soru eki (question tag) ve bir kuyruk bir arada

Kuyruk, tekrarlanan bir yardımcı fiille birlikte bir zamir ya da isim de olabilir: He's very clever, Tom is. I'm not keen on spicy food, me. Me ile kurulan kalıp özellikle Kuzey İngiltere'de yaygındır ve gündeliktir.

4Eksiltme: açık olanı söylememek

Durumsal eksiltme (situational ellipsis), ortamın açıkça gösterdiği sözcükleri, genellikle sözün başında, söylememek demektir: özneyi, yardımcı fiili ya da ikisini birden, bazen de bir tanımlığı. Gündelik konuşmada, arkadaşlar arasındaki e-postalarda ve kısa mesajlarda son derece yaygındır. Türkçede özneyi düşürmeye alışkın olduğunuz için bu size tanıdık gelecektir — ama İngilizcede yalnızca gündelik konuşmada ve yalnızca sözün başında yapılır.

Tam biçimEksiltmeli
That sounds good.Sounds good.
Do you want a cup of tea?Want a cup of tea? / Cup of tea?
Have you seen my keys?Seen my keys?
I told you so.Told you so.
It's nice to meet you.Nice to meet you.
Are you coming tonight?Coming tonight?
I'm afraid not.Afraid not.
Is there anything else?Anything else?

Metinsel eksiltme (textual ellipsis), başka birinin az önce söylediği sözcükleri tekrarlamamak demektir. İngilizce soruları yardımcı fiile dayanan kısa yanıtlarla ya da yalnızca anahtar sözcüklerle yanıtlar: A: Are you going to apply? B: I might. A: Have you finished? B: Nearly. A: Would you like to come? B: I'd love to. Bütün cümleyi tekrarlamak mekanik, hatta bazen sabırsız duyulur.

  • ✓

    A: Can you swim? B: Yes, I can.

  • ✓

    A: Do you think it'll rain? B: I hope not. / I expect so.

  • ✓

    A: Will you help me with the boxes? B: Happy to.

  • ✗

    A: Have you ever been to Orkney? B: Yes, I have been.

    Yardımcı fiil tek başına yeterlidir: Yes, I have.

  • ✗

    A: Do you like jazz? B: Yes, I like.

    Like bir nesne ister; yardımcı fiille yanıt verin: Yes, I do. Türkçedeki "Evet, severim" yanıtını kelimesi kelimesine çevirmeyin.

5Belirsiz dil: sort of, and stuff, -ish

Sohbette aşırı kesinlik soğuk, ukala, hatta saldırgan görünebilir. Bu yüzden anadili İngilizce olanlar yaklaşık konuşmak, fazla emin görünmemek ve "ne demek istediğimi biliyorsun — bu bilgiyi paylaşıyoruz" mesajını vermek için belirsiz dil kullanır. Belirsiz dil, kelime dağarcığının zayıflığının değil, akıcılığın ve samimiyetin işaretidir.

TürÖrnekler
yaklaşık sayılar ve saatlerabout fifty, around six, twenty or so, sixish, fortyish
belirsiz kategori sonlarıand stuff (like that), and things, or something, or whatever, and so on
bir betimlemeyi yumuşatmaksort of / kind of blue, a bit odd, slightly worried, -ish (greenish)
belirsiz miktarloads of, a bit of, a couple of, a few, bits and pieces
yer tutucu isimler ("şey", "neydi o")thingy, whatsit, what's-his-name, stuff
  • ✓

    Shall we meet at the station at seven-ish?

  • ✓

    She's sort of shy at first, but she's lovely once you get to know her.

    olumsuz olabilecek bir betimlemeyi yumuşatır

  • ✓

    We went to the beach, had a picnic and stuff.

  • ✓

    Could you pass me the thingy — the remote?

  • ✓

    There were loads of people at the concert.

  • ✓

    Bring a jumper or something — it gets cold in the evening.

6Söylem belirleyicileri ve dolgu sözcükleri

Söylem belirleyicileri, konuşmayı düzenleyen küçük sözcükler ve öbeklerdir: yeni bir konunun başladığını gösterir, bir tepkiye işaret eder, bir şeyi düzeltir ya da konuşana düşünmek için zaman kazandırırlar. Sözlükteki anlamları azdır, ama toplumsal anlamları çok büyüktür ve aynı sözcük tonlamaya ve konumuna göre farklı işler görebilir.

BelirleyiciTipik işlevi ve örnek
wellbasit olmayan ya da beklenmeyen bir yanıttan önceki duraklama: A: Did you enjoy it? B: Well, the music was good…
I meankendi sözünü açıklamak ya da düzeltmek ("yani"): It's expensive — I mean, it's worth it, but it's expensive.
you knowortak bilgiye başvurmak; bir duraklamayı doldurmak ("hani"): It was one of those, you know, old-fashioned tea rooms.
right / okay / sosohbetin bir aşamasını açmak ya da kapatmak: Right, shall we get started? So, how was the trip?
anywayana konuya dönmek ya da bir konuyu kapatmak ("neyse"): Anyway, I'd better go.
mind youkarşıt bir nokta eklemek (çok İngiliz; "gerçi"): He's a bit grumpy. Mind you, he's always kind to children.
actuallynazikçe düzeltmek ya da şaşırtıcı bir şey eklemek ("aslında"): Actually, I've already booked it.
likegündelik bir dolgu sözcüğü ya da bir örneği veya yaklaşık bir değeri sunma: It took, like, three hours.

7Tepki sözcükleri ve yankı soruları

İngilizcede iyi dinleyiciler dinlediklerini ve tepki verdiklerini sürekli gösterir. Sessizlik ya da yalın bir yes ilgisiz görünebilir. Konuşanlar kısa tepki sözcükleri (right, absolutely, fair enough, no way!) ve önceki ifadeye uyan bir yardımcı fiil ve zamirle kurulan yankı soruları (echo questions) kullanır.

İfadeYankı sorusu (ilgi / şaşkınlık)
I've just got back from Japan.Have you? How was it?
She doesn't eat meat.Doesn't she? I didn't know that.
We're moving to Cornwall.Are you? That's wonderful!
My grandad used to be a lighthouse keeper.Did he? How fascinating!

Aynı kutuplu soru ekleri (olumlu bir ifade + olumlu bir ek), konuşanın bir şeyi az önce fark ettiğini ya da çıkardığını, bazen şaşkınlıkla ya da hafif bir ironiyle anlatır: So you're the new manager, are you? Oh, you've finished already, have you? Bunlar, bilgiyi doğrulayan olağan "zıt" soru eklerinden (You're new, aren't you?) farklıdır.

Tepki sözcüğüAnlam
Fair enough.gerekçenizi kabul ediyorum (tamamen katılmasam bile; "Peki, mantıklı").
Absolutely. / Definitely.güçlü onay
Exactly.tam olarak benim söylemek istediğim
I know!katılıyorum (çoğu zaman şaşırtıcı bir şey hakkında; "Değil mi!"): A: It's so hot! B: I know!
Tell me about it.aynı (kötü) deneyimi ben de yaşadım ("Bana mı anlatıyorsun!")
Fancy that!ne şaşırtıcı (biraz eski moda, çoğu zaman şakacı)

8Sohbette sözleri aktarmak: so he goes…

İnsanlar sohbette hikâye anlatırken dil bilgisi kitaplarındaki dolaylı anlatım kurallarını nadiren kullanır. Bunun yerine söylenenleri canlandırırlar; canlılık için çoğu zaman şimdiki zamanı ("historic present") ve gündelik aktarma fiillerini kullanırlar. En yaygınları be like (özellikle gençler arasında), go ve şimdiki zamandaki say'dir. Türkçedeki "Bana dedi ki…", "Adam da diyor ki…" anlatımına benzer.

  • ✓

    So I'm standing at the bus stop, and this man comes up to me and asks for directions.

    historic present; "this", bir hikâyede yeni bir kişiyi tanıtır

  • ✓

    And he goes, 'Are you sure?', and I go, 'Of course I'm sure!'

  • ✓

    She's like, 'I can't believe you did that!'

    be like düşünceleri ya da tavırları da aktarabilir

  • ✓

    And I was like, no way am I going in there.

  • ✓

    And then the teacher says, 'Put your pens down.'

Be like ve go, rahat İngiliz konuşmasında son derece yaygındır, ama bazı yaşlı dinleyiciler bunlardan hoşlanmaz ve resmî konuşmalarda, iş görüşmelerinde ya da sunumlarda uygun değildir. Bunları anadili İngilizce olanları anlamak için öğrenin; kendiniz yalnızca arkadaşlarınızla kullanın.

9Konuşmada yumuşatma

Konuşma dilinde İngilizce görüşleri, ricaları ve eleştirileri daha dolaylı hâle getirmek için pek çok araç kullanır. Bazıları dil bilgisel (geçmiş zamanlar, sürekli biçimler, kip fiilleri, olumsuz sorular), bazıları sözcükseldir (just, a bit, perhaps). Tonlamayla birleşince konuşanların kaba görünmeden karşı çıkmasını ya da eleştirmesini sağlarlar.

DoğrudanYumuşatılmış (konuşma)
You're wrong.I'm not sure that's quite right.
This is too expensive.It's a bit on the expensive side, isn't it?
Give me your notes.Could I just have a quick look at your notes?
That was a bad idea.Wouldn't it have been better to wait?
I disagree.I'd have thought we could find another way.
It's late. Let's go.It's getting late — shall we make a move?
  • ✓

    I was just wondering whether you'd had a chance to look at my email.

  • ✓

    Don't you think it's a little early to decide?

    olumsuz soru: soru biçiminde sunulan bir öneri

  • ✓

    It's not exactly cheap, is it?

    hafifletilmiş anlatım: eleştirmenin çok İngiliz bir yolu

  • ✓

    To be honest, I'm not that keen on seafood.

10İleri düzey öğrencilerin tipik hataları

Konuşma dilinin dil bilgisi: testler

Testler İngilizce: böylece İngilizce pratik yaparsınız.

Bu ders işinize yaradı mı? Bir arkadaşınızla ya da sınıfınızla paylaşın.