1Dlaczego mowa ma własną gramatykę
Piszący może planować, poprawiać i upakowywać informacje w długie, złożone zdania. Mówiący nie może: buduje wypowiedź kawałek po kawałku w trakcie mówienia, a słuchacz musi ją przetwarzać na bieżąco. Rozmówcy dzielą też tę samą sytuację, więc mogą pomijać to, co oczywiste. Rozmowa jest też zjawiskiem społecznym: mówiący stale sygnalizują życzliwość, zgodę, niepewność i uprzejmość. Gramatyka mowy odzwierciedla wszystkie trzy warunki.
| W angielskim pisanym zwykle… | W angielskim mówionym zwykle… |
|---|---|
| używamy długich, pełnych zdań ze zdaniami podrzędnymi | dodajemy krótkie odcinki jeden po drugim: and, but, so, because |
| upakowujemy informacje w grupach rzeczownikowych | rozkładamy informacje: najpierw temat, potem komentarz |
| mówimy wszystko wprost | pomijamy to, co wynika z sytuacji (elipsa) |
| jesteśmy precyzyjni | celowo mówimy nieprecyzyjnie, gdy precyzja nie jest potrzebna |
| unikamy powtórzeń | powtarzamy, przeformułowujemy i używamy wypełniaczy, gdy planujemy wypowiedź |
2Heads: najpierw zapowiedź tematu
Head (inaczej temat wysunięty na początek) to grupa rzeczownikowa postawiona na początku wypowiedzi, która mówi słuchaczowi, o czym będziemy mówić. Następujące po nim zdanie powtarza je za pomocą zaimka. Heads pomagają słuchaczowi: najpierw rozpoznaje temat, a dopiero potem przetwarza komentarz. Są szczególnie przydatne przy długich lub skomplikowanych grupach rzeczownikowych.
- ✓
That friend of yours, the one who works at the BBC, is she coming tonight?
- ✓
The house on the corner, they've finally sold it.
- ✓
Paris, I love it in the spring.
- ✓
My brother's new flat, it's got a view of the whole bay.
- ✓
This idea of yours about a book club — I think it could really work.
W piśmie to samo znaczenie wyrazilibyśmy jednym spójnym zdaniem: Is that friend of yours who works at the BBC coming tonight? W mowie może to być trudne dla słuchacza, bo czasownik główny pojawia się bardzo późno. Dlatego heads są tak częste w rozmowie i rzadkie w piśmie formalnym.
3Tails: dodanie tematu na końcu
Tail to lustrzane odbicie head: grupa rzeczownikowa dodana na końcu wypowiedzi, która wyjaśnia albo podkreśla, do czego odnosił się zaimek. Tails często wyrażają ocenę albo reakcję emocjonalną — podziw, zaskoczenie, dezaprobatę — i są szczególnie częste po przymiotnikach takich jak lovely, brilliant, awful, weird.
- ✓
It's really good, that film.
- ✓
He's a brilliant cook, your dad.
- ✓
They're delicious, these biscuits. Where did you get them?
- ✓
It was a nightmare, the traffic on the M6.
- ✓
She's very talented, Jasmine is.
tail z imieniem + czasownik posiłkowy
- ✓
It's not easy, is it, learning to drive?
question tag i tail razem
Tail może też być zaimkiem lub rzeczownikiem z powtórzonym czasownikiem posiłkowym: He's very clever, Tom is. I'm not keen on spicy food, me. Konstrukcja z me jest szczególnie częsta w północnej Anglii i jest nieformalna.
4Elipsa: pomijanie tego, co oczywiste
Elipsa sytuacyjna to pomijanie słów, które są oczywiste z sytuacji, zwykle na początku wypowiedzi: podmiotu, czasownika posiłkowego albo obu, a czasem przedimka. Jest niezwykle częsta w nieformalnej mowie, e-mailach między znajomymi i SMS-ach. (Uwaga: to nie to samo co polskie pomijanie podmiotu — w angielskim robimy to tylko w luźnej rozmowie.)
| Pełna forma | Z elipsą |
|---|---|
| That sounds good. | Sounds good. |
| Do you want a cup of tea? | Want a cup of tea? / Cup of tea? |
| Have you seen my keys? | Seen my keys? |
| I told you so. | Told you so. |
| It's nice to meet you. | Nice to meet you. |
| Are you coming tonight? | Coming tonight? |
| I'm afraid not. | Afraid not. |
| Is there anything else? | Anything else? |
Elipsa tekstowa to pomijanie słów, które właśnie powiedział ktoś inny. Po angielsku na pytania odpowiadamy krótkimi odpowiedziami opartymi na czasowniku posiłkowym albo samymi kluczowymi słowami: A: Are you going to apply? B: I might. A: Have you finished? B: Nearly. A: Would you like to come? B: I'd love to. Powtarzanie całego zdania brzmi mechanicznie, a czasem nawet niecierpliwie.
- ✓
A: Can you swim? B: Yes, I can.
- ✓
A: Do you think it'll rain? B: I hope not. / I expect so.
- ✓
A: Will you help me with the boxes? B: Happy to.
- ✗
A: Have you ever been to Orkney? B: Yes, I have been.
Sam czasownik posiłkowy wystarczy: Yes, I have.
- ✗
A: Do you like jazz? B: Yes, I like.
Like wymaga dopełnienia; odpowiedz czasownikiem posiłkowym: Yes, I do.
5Język nieprecyzyjny: sort of, and stuff, -ish
W rozmowie zbyt duża precyzja może brzmieć chłodno, pedantycznie, a nawet agresywnie. Dlatego rodzimi użytkownicy używają języka nieprecyzyjnego (vague language), aby podać coś w przybliżeniu, nie brzmieć zbyt pewnie i zasygnalizować „wiesz, o co mi chodzi — oboje to wiemy”. Język nieprecyzyjny to oznaka płynności i życzliwości, a nie ubogiego słownictwa.
| Typ | Przykłady |
|---|---|
| przybliżone liczby i godziny | about fifty, around six, twenty or so, sixish, fortyish |
| nieprecyzyjne zakończenia wyliczeń | and stuff (like that), and things, or something, or whatever, and so on |
| łagodzenie opisu | sort of / kind of blue, a bit odd, slightly worried, -ish (greenish) |
| nieprecyzyjna ilość | loads of, a bit of, a couple of, a few, bits and pieces |
| rzeczowniki „zastępcze” | thingy, whatsit, what's-his-name, stuff |
- ✓
Shall we meet at the station at seven-ish?
- ✓
She's sort of shy at first, but she's lovely once you get to know her.
łagodzi opis, który mógłby być odebrany negatywnie
- ✓
We went to the beach, had a picnic and stuff.
- ✓
Could you pass me the thingy — the remote?
- ✓
There were loads of people at the concert.
- ✓
Bring a jumper or something — it gets cold in the evening.
6Wyrażenia porządkujące i wypełniacze
Discourse markers to drobne słowa i wyrażenia, które porządkują rozmowę: zaznaczają początek nowego tematu, sygnalizują reakcję, poprawiają coś albo dają mówiącemu czas do namysłu. Mają niewielkie znaczenie słownikowe, ale duże znaczenie społeczne, a to samo słowo może pełnić różne funkcje w zależności od intonacji i miejsca w zdaniu.
| Wyrażenie | Typowa funkcja i przykład |
|---|---|
| well | pauza przed odpowiedzią, która nie jest prosta albo nie jest tym, czego się oczekiwano (pol. „no cóż”): A: Did you enjoy it? B: Well, the music was good… |
| I mean | wyjaśnianie albo poprawianie samego siebie (pol. „to znaczy”): It's expensive — I mean, it's worth it, but it's expensive. |
| you know | odwołanie do wspólnej wiedzy; wypełnienie pauzy (pol. „wiesz”): It was one of those, you know, old-fashioned tea rooms. |
| right / okay / so | otwieranie lub zamykanie etapu rozmowy: Right, shall we get started? So, how was the trip? |
| anyway | powrót do głównego tematu albo zamknięcie tematu (pol. „w każdym razie”): Anyway, I'd better go. |
| mind you | dodanie kontrastującej uwagi (bardzo brytyjskie): He's a bit grumpy. Mind you, he's always kind to children. |
| actually | delikatne poprawienie albo dodanie czegoś zaskakującego (uwaga: nie „aktualnie”!): Actually, I've already booked it. |
| like | nieformalny wypełniacz albo wprowadzenie przykładu lub przybliżenia (pol. „jakby”, „no”): It took, like, three hours. |
7Krótkie reakcje i pytania-echa
Dobry słuchacz po angielsku stale pokazuje, że słucha i reaguje. Milczenie albo samo yes może wydawać się oznaką braku zainteresowania. Mówiący używają krótkich reakcji (right, absolutely, fair enough, no way!) i pytań-ech (echo questions) tworzonych z czasownika posiłkowego i zaimka, dopasowanych do poprzedniego zdania.
| Stwierdzenie | Pytanie-echo (zainteresowanie / zaskoczenie) |
|---|---|
| I've just got back from Japan. | Have you? How was it? |
| She doesn't eat meat. | Doesn't she? I didn't know that. |
| We're moving to Cornwall. | Are you? That's wonderful! |
| My grandad used to be a lighthouse keeper. | Did he? How fascinating! |
Tagi o tej samej polaryzacji (zdanie twierdzące + twierdzący tag) wyrażają, że mówiący właśnie coś sobie uświadomił albo wywnioskował, czasem z zaskoczeniem lub lekką ironią: So you're the new manager, are you? Oh, you've finished already, have you? Różnią się od zwykłych „przeciwnych” tagów (You're new, aren't you?), które służą sprawdzeniu informacji.
| Reakcja | Znaczenie |
|---|---|
| Fair enough. | przyjmuję twoje uzasadnienie (nawet jeśli nie do końca się zgadzam; pol. „no dobrze”, „rozumiem”) |
| Absolutely. / Definitely. | zdecydowana zgoda |
| Exactly. | właśnie o to mi chodzi |
| I know! | zgadzam się (często o czymś zaskakującym): A: It's so hot! B: I know! |
| Tell me about it. | mnie spotkało to samo (coś złego) (pol. „mnie to mówisz?”) |
| Fancy that! | coś takiego! (raczej staroświeckie, często żartobliwe) |
8Relacjonowanie cudzych słów w rozmowie: so he goes…
Opowiadając historie w rozmowie, ludzie rzadko stosują zasady mowy zależnej z podręczników. Zamiast tego odgrywają to, co zostało powiedziane, często w czasie teraźniejszym dla ożywienia opowieści (tzw. historic present) i z nieformalnymi czasownikami wprowadzającymi. Najczęstsze to be like (zwłaszcza wśród młodszych osób), go i say w czasie teraźniejszym.
- ✓
So I'm standing at the bus stop, and this man comes up to me and asks for directions.
historic present; „this” wprowadza do opowieści nową osobę
- ✓
And he goes, 'Are you sure?', and I go, 'Of course I'm sure!'
- ✓
She's like, 'I can't believe you did that!'
be like może też relacjonować myśli albo postawy
- ✓
And I was like, no way am I going in there.
- ✓
And then the teacher says, 'Put your pens down.'
Be like i go są niezwykle częste w swobodnej brytyjskiej mowie, ale niektórzy starsi słuchacze ich nie lubią, a w formalnych wystąpieniach, rozmowach kwalifikacyjnych czy prezentacjach są nie na miejscu. Ucz się ich, żeby rozumieć rodzimych użytkowników, a używaj ich tylko wśród znajomych.
9Łagodzenie wypowiedzi w mowie
Angielski mówiony ma wiele środków, które sprawiają, że opinie, prośby i krytyka są mniej bezpośrednie. Niektóre są gramatyczne (czasy przeszłe, formy ciągłe, czasowniki modalne, pytania przeczące), inne leksykalne (just, a bit, perhaps). W połączeniu z intonacją pozwalają się nie zgadzać albo krytykować, nie wydając się niegrzecznym.
| Bezpośrednio | Łagodniej (w mowie) |
|---|---|
| You're wrong. | I'm not sure that's quite right. |
| This is too expensive. | It's a bit on the expensive side, isn't it? |
| Give me your notes. | Could I just have a quick look at your notes? |
| That was a bad idea. | Wouldn't it have been better to wait? |
| I disagree. | I'd have thought we could find another way. |
| It's late. Let's go. | It's getting late — shall we make a move? |
- ✓
I was just wondering whether you'd had a chance to look at my email.
- ✓
Don't you think it's a little early to decide?
pytanie przeczące: propozycja przedstawiona jako pytanie
- ✓
It's not exactly cheap, is it?
niedopowiedzenie: bardzo brytyjski sposób krytykowania
- ✓
To be honest, I'm not that keen on seafood.