Eenglish-tests.com
C2

Gramatyka języka mówionego

Podręczniki gramatyki opisują głównie język pisany, ale rozmowa ma własną gramatykę. Nie jest to gramatyka „zła” czy „zepsuta”: to system ukształtowany przez warunki rozmowy — ludzie mówią na bieżąco, dzielą tę samą sytuację, widzą swoje reakcje i chcą być zarówno życzliwi, jak i zrozumiali. W tej lekcji przyjrzymy się głównym cechom, które badania korpusowe wykazały w codziennych rozmowach Brytyjczyków: heads i tails (That new café, have you tried it? It's lovely, that place), elipsie (Sounds good. Want a lift?), językowi nieprecyzyjnemu (sort of, and stuff, -ish), wyrażeniom porządkującym wypowiedź i wypełniaczom (well, I mean, you know), krótkim reakcjom słuchacza i nieformalnemu relacjonowaniu cudzych słów (So she goes…). Zrozumienie tych zjawisk sprawi, że będziesz dokładniej rozumieć ze słuchu, a twoja mowa zabrzmi naturalnie, a nie książkowo.

1Dlaczego mowa ma własną gramatykę

Piszący może planować, poprawiać i upakowywać informacje w długie, złożone zdania. Mówiący nie może: buduje wypowiedź kawałek po kawałku w trakcie mówienia, a słuchacz musi ją przetwarzać na bieżąco. Rozmówcy dzielą też tę samą sytuację, więc mogą pomijać to, co oczywiste. Rozmowa jest też zjawiskiem społecznym: mówiący stale sygnalizują życzliwość, zgodę, niepewność i uprzejmość. Gramatyka mowy odzwierciedla wszystkie trzy warunki.

W angielskim pisanym zwykle…W angielskim mówionym zwykle…
używamy długich, pełnych zdań ze zdaniami podrzędnymidodajemy krótkie odcinki jeden po drugim: and, but, so, because
upakowujemy informacje w grupach rzeczownikowychrozkładamy informacje: najpierw temat, potem komentarz
mówimy wszystko wprostpomijamy to, co wynika z sytuacji (elipsa)
jesteśmy precyzyjnicelowo mówimy nieprecyzyjnie, gdy precyzja nie jest potrzebna
unikamy powtórzeńpowtarzamy, przeformułowujemy i używamy wypełniaczy, gdy planujemy wypowiedź

2Heads: najpierw zapowiedź tematu

head (noun phrase) + clause with a pronoun that refers back to it

Head (inaczej temat wysunięty na początek) to grupa rzeczownikowa postawiona na początku wypowiedzi, która mówi słuchaczowi, o czym będziemy mówić. Następujące po nim zdanie powtarza je za pomocą zaimka. Heads pomagają słuchaczowi: najpierw rozpoznaje temat, a dopiero potem przetwarza komentarz. Są szczególnie przydatne przy długich lub skomplikowanych grupach rzeczownikowych.

  • ✓

    That friend of yours, the one who works at the BBC, is she coming tonight?

  • ✓

    The house on the corner, they've finally sold it.

  • ✓

    Paris, I love it in the spring.

  • ✓

    My brother's new flat, it's got a view of the whole bay.

  • ✓

    This idea of yours about a book club — I think it could really work.

W piśmie to samo znaczenie wyrazilibyśmy jednym spójnym zdaniem: Is that friend of yours who works at the BBC coming tonight? W mowie może to być trudne dla słuchacza, bo czasownik główny pojawia się bardzo późno. Dlatego heads są tak częste w rozmowie i rzadkie w piśmie formalnym.

3Tails: dodanie tematu na końcu

clause with a pronoun + tail (noun phrase, or pronoun + auxiliary)

Tail to lustrzane odbicie head: grupa rzeczownikowa dodana na końcu wypowiedzi, która wyjaśnia albo podkreśla, do czego odnosił się zaimek. Tails często wyrażają ocenę albo reakcję emocjonalną — podziw, zaskoczenie, dezaprobatę — i są szczególnie częste po przymiotnikach takich jak lovely, brilliant, awful, weird.

  • ✓

    It's really good, that film.

  • ✓

    He's a brilliant cook, your dad.

  • ✓

    They're delicious, these biscuits. Where did you get them?

  • ✓

    It was a nightmare, the traffic on the M6.

  • ✓

    She's very talented, Jasmine is.

    tail z imieniem + czasownik posiłkowy

  • ✓

    It's not easy, is it, learning to drive?

    question tag i tail razem

Tail może też być zaimkiem lub rzeczownikiem z powtórzonym czasownikiem posiłkowym: He's very clever, Tom is. I'm not keen on spicy food, me. Konstrukcja z me jest szczególnie częsta w północnej Anglii i jest nieformalna.

4Elipsa: pomijanie tego, co oczywiste

Elipsa sytuacyjna to pomijanie słów, które są oczywiste z sytuacji, zwykle na początku wypowiedzi: podmiotu, czasownika posiłkowego albo obu, a czasem przedimka. Jest niezwykle częsta w nieformalnej mowie, e-mailach między znajomymi i SMS-ach. (Uwaga: to nie to samo co polskie pomijanie podmiotu — w angielskim robimy to tylko w luźnej rozmowie.)

Pełna formaZ elipsą
That sounds good.Sounds good.
Do you want a cup of tea?Want a cup of tea? / Cup of tea?
Have you seen my keys?Seen my keys?
I told you so.Told you so.
It's nice to meet you.Nice to meet you.
Are you coming tonight?Coming tonight?
I'm afraid not.Afraid not.
Is there anything else?Anything else?

Elipsa tekstowa to pomijanie słów, które właśnie powiedział ktoś inny. Po angielsku na pytania odpowiadamy krótkimi odpowiedziami opartymi na czasowniku posiłkowym albo samymi kluczowymi słowami: A: Are you going to apply? B: I might. A: Have you finished? B: Nearly. A: Would you like to come? B: I'd love to. Powtarzanie całego zdania brzmi mechanicznie, a czasem nawet niecierpliwie.

  • ✓

    A: Can you swim? B: Yes, I can.

  • ✓

    A: Do you think it'll rain? B: I hope not. / I expect so.

  • ✓

    A: Will you help me with the boxes? B: Happy to.

  • ✗

    A: Have you ever been to Orkney? B: Yes, I have been.

    Sam czasownik posiłkowy wystarczy: Yes, I have.

  • ✗

    A: Do you like jazz? B: Yes, I like.

    Like wymaga dopełnienia; odpowiedz czasownikiem posiłkowym: Yes, I do.

5Język nieprecyzyjny: sort of, and stuff, -ish

W rozmowie zbyt duża precyzja może brzmieć chłodno, pedantycznie, a nawet agresywnie. Dlatego rodzimi użytkownicy używają języka nieprecyzyjnego (vague language), aby podać coś w przybliżeniu, nie brzmieć zbyt pewnie i zasygnalizować „wiesz, o co mi chodzi — oboje to wiemy”. Język nieprecyzyjny to oznaka płynności i życzliwości, a nie ubogiego słownictwa.

TypPrzykłady
przybliżone liczby i godzinyabout fifty, around six, twenty or so, sixish, fortyish
nieprecyzyjne zakończenia wyliczeńand stuff (like that), and things, or something, or whatever, and so on
łagodzenie opisusort of / kind of blue, a bit odd, slightly worried, -ish (greenish)
nieprecyzyjna ilośćloads of, a bit of, a couple of, a few, bits and pieces
rzeczowniki „zastępcze”thingy, whatsit, what's-his-name, stuff
  • ✓

    Shall we meet at the station at seven-ish?

  • ✓

    She's sort of shy at first, but she's lovely once you get to know her.

    łagodzi opis, który mógłby być odebrany negatywnie

  • ✓

    We went to the beach, had a picnic and stuff.

  • ✓

    Could you pass me the thingy — the remote?

  • ✓

    There were loads of people at the concert.

  • ✓

    Bring a jumper or something — it gets cold in the evening.

6Wyrażenia porządkujące i wypełniacze

Discourse markers to drobne słowa i wyrażenia, które porządkują rozmowę: zaznaczają początek nowego tematu, sygnalizują reakcję, poprawiają coś albo dają mówiącemu czas do namysłu. Mają niewielkie znaczenie słownikowe, ale duże znaczenie społeczne, a to samo słowo może pełnić różne funkcje w zależności od intonacji i miejsca w zdaniu.

WyrażenieTypowa funkcja i przykład
wellpauza przed odpowiedzią, która nie jest prosta albo nie jest tym, czego się oczekiwano (pol. „no cóż”): A: Did you enjoy it? B: Well, the music was good…
I meanwyjaśnianie albo poprawianie samego siebie (pol. „to znaczy”): It's expensive — I mean, it's worth it, but it's expensive.
you knowodwołanie do wspólnej wiedzy; wypełnienie pauzy (pol. „wiesz”): It was one of those, you know, old-fashioned tea rooms.
right / okay / sootwieranie lub zamykanie etapu rozmowy: Right, shall we get started? So, how was the trip?
anywaypowrót do głównego tematu albo zamknięcie tematu (pol. „w każdym razie”): Anyway, I'd better go.
mind youdodanie kontrastującej uwagi (bardzo brytyjskie): He's a bit grumpy. Mind you, he's always kind to children.
actuallydelikatne poprawienie albo dodanie czegoś zaskakującego (uwaga: nie „aktualnie”!): Actually, I've already booked it.
likenieformalny wypełniacz albo wprowadzenie przykładu lub przybliżenia (pol. „jakby”, „no”): It took, like, three hours.

7Krótkie reakcje i pytania-echa

Dobry słuchacz po angielsku stale pokazuje, że słucha i reaguje. Milczenie albo samo yes może wydawać się oznaką braku zainteresowania. Mówiący używają krótkich reakcji (right, absolutely, fair enough, no way!) i pytań-ech (echo questions) tworzonych z czasownika posiłkowego i zaimka, dopasowanych do poprzedniego zdania.

StwierdzeniePytanie-echo (zainteresowanie / zaskoczenie)
I've just got back from Japan.Have you? How was it?
She doesn't eat meat.Doesn't she? I didn't know that.
We're moving to Cornwall.Are you? That's wonderful!
My grandad used to be a lighthouse keeper.Did he? How fascinating!

Tagi o tej samej polaryzacji (zdanie twierdzące + twierdzący tag) wyrażają, że mówiący właśnie coś sobie uświadomił albo wywnioskował, czasem z zaskoczeniem lub lekką ironią: So you're the new manager, are you? Oh, you've finished already, have you? Różnią się od zwykłych „przeciwnych” tagów (You're new, aren't you?), które służą sprawdzeniu informacji.

ReakcjaZnaczenie
Fair enough.przyjmuję twoje uzasadnienie (nawet jeśli nie do końca się zgadzam; pol. „no dobrze”, „rozumiem”)
Absolutely. / Definitely.zdecydowana zgoda
Exactly.właśnie o to mi chodzi
I know!zgadzam się (często o czymś zaskakującym): A: It's so hot! B: I know!
Tell me about it.mnie spotkało to samo (coś złego) (pol. „mnie to mówisz?”)
Fancy that!coś takiego! (raczej staroświeckie, często żartobliwe)

8Relacjonowanie cudzych słów w rozmowie: so he goes…

Opowiadając historie w rozmowie, ludzie rzadko stosują zasady mowy zależnej z podręczników. Zamiast tego odgrywają to, co zostało powiedziane, często w czasie teraźniejszym dla ożywienia opowieści (tzw. historic present) i z nieformalnymi czasownikami wprowadzającymi. Najczęstsze to be like (zwłaszcza wśród młodszych osób), go i say w czasie teraźniejszym.

  • ✓

    So I'm standing at the bus stop, and this man comes up to me and asks for directions.

    historic present; „this” wprowadza do opowieści nową osobę

  • ✓

    And he goes, 'Are you sure?', and I go, 'Of course I'm sure!'

  • ✓

    She's like, 'I can't believe you did that!'

    be like może też relacjonować myśli albo postawy

  • ✓

    And I was like, no way am I going in there.

  • ✓

    And then the teacher says, 'Put your pens down.'

Be like i go są niezwykle częste w swobodnej brytyjskiej mowie, ale niektórzy starsi słuchacze ich nie lubią, a w formalnych wystąpieniach, rozmowach kwalifikacyjnych czy prezentacjach są nie na miejscu. Ucz się ich, żeby rozumieć rodzimych użytkowników, a używaj ich tylko wśród znajomych.

9Łagodzenie wypowiedzi w mowie

Angielski mówiony ma wiele środków, które sprawiają, że opinie, prośby i krytyka są mniej bezpośrednie. Niektóre są gramatyczne (czasy przeszłe, formy ciągłe, czasowniki modalne, pytania przeczące), inne leksykalne (just, a bit, perhaps). W połączeniu z intonacją pozwalają się nie zgadzać albo krytykować, nie wydając się niegrzecznym.

BezpośrednioŁagodniej (w mowie)
You're wrong.I'm not sure that's quite right.
This is too expensive.It's a bit on the expensive side, isn't it?
Give me your notes.Could I just have a quick look at your notes?
That was a bad idea.Wouldn't it have been better to wait?
I disagree.I'd have thought we could find another way.
It's late. Let's go.It's getting late — shall we make a move?
  • ✓

    I was just wondering whether you'd had a chance to look at my email.

  • ✓

    Don't you think it's a little early to decide?

    pytanie przeczące: propozycja przedstawiona jako pytanie

  • ✓

    It's not exactly cheap, is it?

    niedopowiedzenie: bardzo brytyjski sposób krytykowania

  • ✓

    To be honest, I'm not that keen on seafood.

10Typowe błędy zaawansowanych uczniów

Gramatyka języka mówionego: testy

Testy są po angielsku — w ten sposób ćwiczysz angielski.

Ta lekcja była przydatna? Udostępnij ją znajomemu lub swojej klasie.