1Czym jest rejestr i dlaczego gramatyka ma znaczenie
Za każdym razem, gdy mówimy lub piszemy, dokonujemy wyborów, które sygnalizują naszą relację z odbiorcą: jak blisko jesteśmy, ile według nas odbiorca już wie i jak poważnie należy traktować sytuację. Nieformalny angielski zakłada wspólny kontekst, więc pomija różne elementy i woli krótkie, luźno połączone odcinki. Formalny angielski zakłada odległego albo nieznanego czytelnika, więc mówi wszystko wprost, upakowuje informacje w gęstych grupach rzeczownikowych i trzyma autora w tle. Żaden nie jest lepszy; każdy jest właściwy na swoim miejscu.
Ta sama wiadomość w czterech punktach skali
| Rejestr | Przykład |
|---|---|
| Bardzo nieformalny (SMS do znajomego) | Can't make it tonight, sorry – loads on at work. |
| Neutralny (e-mail do współpracownika) | I'm afraid I won't be able to come this evening – I've got a lot of work on. |
| Formalny (list do instytucji) | I regret that I shall be unable to attend this evening's meeting owing to prior commitments. |
| Naukowy / urzędowy | Attendance at the meeting was not possible owing to pressure of work. |
Zwróć uwagę, co zmienia się od góry do dołu: w pierwszym wierszu znika podmiot (elipsa), formy skrócone zamieniają się w pełne, czasownik osobowy (can't make it) zmienia się w przymiotnik (unable), a w końcu osoba całkowicie znika za rzeczownikiem (attendance) i konstrukcją przypominającą stronę bierną. To zmiany gramatyczne, a nie tylko nowe słowa.
2Gramatyka nieformalna: formy skrócone, elipsa i równoważniki
Rozmowa jest szybka i toczy się we wspólnej sytuacji, więc mówiący pomijają wszystko, co słuchacz może odczytać z sytuacji. Najpierw znikają podmioty i czasowniki posiłkowe: (I) Told you so. (Have you) Seen Sam? (It) Sounds good. (Are you) Coming? Całe zdania mogą się skurczyć do jednego czy dwóch słów, a question tags, wyrażenia porządkujące wypowiedź (well, anyway, mind you, I mean) i język nieprecyzyjny (or something, and stuff, sort of) sprawiają, że rozmowa pozostaje przyjazna.
- ✓
Seen the new series yet? Brilliant, isn't it?
= Have you seen…? It's brilliant.
- ✓
Shame about the weather.
= It's a shame…
- ✓
Anyway, gotta go – speak soon!
mówiona/bardzo nieformalna pisownia got to
- ✓
She's kind of shy at first, but she's lovely once you know her.
- ✓
We had pizza, played a few games and stuff.
- ✓
Not sure I agree, to be honest.
Formy skrócone (I'm, won't, w mowie shouldn't've) są normalne w mowie i w neutralnym piśmie. Unika się ich w formalnych listach, esejach naukowych i tekstach prawnych — nie dlatego, że są błędne, ale dlatego, że brzmią jak rozmowa. Nawet w piśmie formalnym niektóre są jednak dopuszczalne w cytatach albo w celowo osobistej przedmowie.
3Zaimki względne i przyimki: whom, in which i przyimek na końcu
Jednym z najwyraźniejszych gramatycznych wyznaczników rejestru jest miejsce przyimka w zdaniu względnym albo w pytaniu. W nieformalnym i neutralnym angielskim przyimek zostaje na końcu (tzw. stranding), a zaimkiem względnym jest zwykle who, that albo nie ma go wcale. W formalnym angielskim przyimek przesuwa się na początek i musi wtedy stać po nim whom (o ludziach) lub which (o rzeczach) — nigdy who ani that. (W polskim przyimek zawsze stoi przed zaimkiem: „kolega, z którym…”, więc formalna wersja jest dla Polaków intuicyjna, ale w rozmowie brzmi sztywno.)
| Nieformalnie / neutralnie (przyimek na końcu) | Formalnie (przyimek na początku) |
|---|---|
| the colleague I share an office with | the colleague with whom I share an office |
| the topic she wrote her thesis on | the topic on which she wrote her thesis |
| Who did you give it to? | To whom did you give it? |
| the people I was talking about | the people about whom I was talking |
| a situation we have no control over | a situation over which we have no control |
- ✓
The scholar to whom the book is dedicated died in 1998.
- ✓
Researchers must state the conditions under which the data were collected.
- ✓
She is someone I've always looked up to.
Phrasal verb: przyimek zostaje przy czasowniku, nawet w dość formalnym angielskim.
- ✗
the colleague with who I share an office
Po przyimku → whom.
- ✗
the topic on that she wrote her thesis
That nigdy nie może stać po przyimku → on which.
4Konstrukcje bierne i bezosobowe
Formalny i naukowy angielski zwykle usuwa ludzi z pierwszego planu. Na pierwszym planie są procesy, wyniki i decyzje, a nie to, kto co zrobił. Umożliwiają to strona bierna oraz bezosobowe konstrukcje z „it” i „there”. Nieformalny angielski jest natomiast pełen podmiotów osobowych: I, you, we, they, people.
| Osobowo / nieformalnie | Bezosobowo / formalnie |
|---|---|
| People think the castle dates from 1200. | It is thought that the castle dates from 1200. / The castle is thought to date from 1200. |
| We asked 300 students. | 300 students were surveyed. |
| You have to wear a helmet. | Helmets must be worn. |
| They've decided to close the road. | It has been decided that the road will close. |
| You can't park here. | Parking is not permitted. |
- ✓
It is widely accepted that sleep plays a key role in memory.
- ✓
The manuscript is believed to have been written in Cornwall.
- ✓
There is growing evidence that early reading habits last a lifetime.
- ✓
Visitors are requested not to touch the exhibits.
5Nominalizacja: zamiana czynności w rzeczowniki
Nominalizacja to wyrażanie czynności lub cechy rzeczownikiem zamiast czasownikiem lub przymiotnikiem: decide → decision, fail → failure, important → importance. To najbardziej typowa cecha angielskiego naukowego i urzędowego. Zdanie z nominalizacją może zmieścić dwa albo trzy zdania w jednym, pozwala autorowi traktować proces jak pojęcie, które można omawiać, i w naturalny sposób usuwa osobę wykonującą czynność.
| Oparte na czasownikach (mowa, styl neutralny) | Oparte na rzeczownikach (styl naukowy) |
|---|---|
| Prices rose sharply, so people bought less. | The sharp rise in prices led to a fall in consumption. |
| When the bridge was built, the village changed completely. | The construction of the bridge transformed the village. |
| If we don't act quickly, the situation will get worse. | Failure to act quickly will lead to a deterioration in the situation. |
| Because the team analysed the data carefully, they found the error. | Careful analysis of the data revealed the error. |
Zwróć uwagę, że czasownik w wersji z nominalizacją jest często „łączącym” czasownikiem przyczyny lub skutku: lead to, result in, cause, reveal, contribute to, give rise to, bring about. Nauka tych czasowników jest równie ważna jak nauka rzeczowników.
6Formalne okresy warunkowe i inwersja
W formalnym angielskim można pominąć „if” i odwrócić szyk podmiotu i czasownika posiłkowego. Jest to częste w oficjalnych listach, regulaminach i starannej prozie. Są trzy konstrukcje: should + podmiot (mało prawdopodobny lub uprzejmy warunek dotyczący przyszłości), were + podmiot (+ bezokolicznik z to) dla sytuacji hipotetycznych i had + podmiot dla przeszłości.
| Neutralnie | Formalnie (z inwersją) |
|---|---|
| If you need any help, please contact us. | Should you need any help, please contact us. |
| If the plan failed, we would lose a great deal. | Were the plan to fail, we would lose a great deal. |
| If I had known, I would have called. | Had I known, I would have called. |
| If it hadn't been for her help, we'd have given up. | Had it not been for her help, we would have given up. |
- ✓
Should you wish to cancel your booking, a full refund will be given.
- ✓
Were the council to approve the plan, work could begin in spring.
- ✓
Had the weather been kinder, the festival would have attracted record crowds.
- ✗
Hadn't I known, I would have called.
W okresach warunkowych z inwersją not stoi po podmiocie i nigdy nie jest skracane → Had I not known…
7Uprzejmy dystans: prośby, czasowniki modalne i czas przeszły
Angielski nie ma specjalnej formy grzecznościowej, takiej jak polskie „Pan/Pani” z czasownikiem w trzeciej osobie. Uprzejmość tworzy się w inny sposób: za pomocą czasowników modalnych (could, would, might), pytań pośrednich i czasów „dystansujących” — Past Simple albo Past Continuous użytych w odniesieniu do teraźniejszości, aby prośba brzmiała mniej bezpośrednio. Im dalej prośba jest od samego trybu rozkazującego, tym uprzejmiej i bardziej formalnie brzmi.
Od bezpośredniego do bardzo uprzejmego
| Forma | Przykład |
|---|---|
| tryb rozkazujący (tylko z bliskimi znajomymi albo w instrukcjach) | Send me the file. |
| pytanie z can / will | Can you send me the file? |
| pytanie z could / would | Could you send me the file, please? |
| pytanie pośrednie | Would you mind sending me the file? |
| dystansujące Past Continuous | I was wondering if you could send me the file. |
| formalnie, w piśmie | I would be grateful if you could send me the file. |
Pytania pośrednie zachowują po zwrocie wprowadzającym zwykły szyk zdania oznajmującego: Could you tell me where the station is? (✗ where is the station?) Do you know what time the library opens? (✗ what time does the library open?)
- ✓
I wanted to ask whether you had had a chance to read my proposal.
czas przeszły = łagodniej, a nie przeszłość
- ✓
Would it be possible to extend the deadline by a week?
- ✓
I don't suppose you could lend me your notes?
- ✗
Tell me please when the meeting starts.
Dosłowne tłumaczenie; po angielsku brzmi szorstko → Could you let me know when the meeting starts?
8Hedging: brzmieć ostrożnie, a nie kategorycznie
Angielski naukowy i zawodowy ceni ostrożność. Autorzy łagodzą swoje twierdzenia (hedging), aby nie przeceniać tego, co pokazują dane. Łagodzenie jest zarówno gramatyczne, jak i leksykalne: wykorzystuje czasowniki modalne, czasowniki takie jak appear, seem, tend i suggest, przysłówki takie jak possibly i arguably oraz konstrukcje bezosobowe. W rozmowie też łagodzimy wypowiedzi, ale nieformalnymi środkami: kind of, sort of, a bit, I reckon, I'd say.
| Bez złagodzenia (za mocno) | Złagodzone (styl naukowy) |
|---|---|
| This proves that exercise improves memory. | This suggests that exercise may improve memory. |
| Teenagers read less than before. | Teenagers appear to read less than in previous decades. |
| The policy failed. | It could be argued that the policy was largely unsuccessful. |
| Women live longer than men. | Women tend to live longer than men. |
- ✓
The findings would seem to indicate a link between diet and mood.
- ✓
Arguably, the novel is her finest work.
- ✓
It's sort of complicated – I'll explain later.
nieformalne złagodzenie
- ✓
I'd say it's about an hour's drive.
nieformalne złagodzenie
9Wyrazy łączące, początki zdań i zaimki
Wyrazy łączące niosą wyraźne sygnały rejestru. W mowie łączymy myśli za pomocą and, but, so, plus i anyway; w piśmie formalnym używamy however, moreover, consequently, thus i nevertheless. Zaczynanie zdania od And albo But jest całkowicie dopuszczalne w dziennikarstwie i literaturze, a dobrzy autorzy robią to dla rytmu, ale wielu egzaminatorów i poradników stylu naukowego wciąż to odradza.
| Nieformalnie / w mowie | Formalnie / w piśmie |
|---|---|
| So we stopped the trial. | Consequently, the trial was halted. |
| Plus, it's cheaper. | Moreover / In addition, it is less expensive. |
| It's cheap. But it's not great. | It is inexpensive. However, its quality is poor. |
| Anyway, back to the main point. | To return to the main argument, … |
| Like I said, … | As mentioned above, … |
Zaimki także zależą od rejestru. Ogólne you (You never know) jest naturalne w mowie; formalny angielski woli one (One never knows), choć one może brzmieć staroświecko wszędzie poza najbardziej formalnymi tekstami, a mieszania one z you albo he w jednym zdaniu należy unikać. Po than, as i be nieformalny angielski używa zaimków w formie dopełnienia (She's taller than me. It's me.), a bardzo formalny — formy podmiotowej, zwykle z czasownikiem (She is taller than I am. It was I who wrote to you.). Singular they w odniesieniu do osoby, której płci nie znamy, jest standardem we wszystkich rejestrach: Each applicant must bring their passport.
- ✓
One cannot help admiring one's grandparents' patience.
- ✓
If a student needs extra time, they should speak to the tutor.
- ✓
He has worked here longer than I have.
formalnie i neutralnie
- ✓
He's worked here longer than me.
nieformalnie, bardzo częste, nie jest błędem
10Typowe błędy zaawansowanych uczniów
Bardzo zaawansowani Polacy rzadko popełniają podstawowe błędy gramatyczne, ale ich rejestr bywa nierówny: w formalnym liście nagle pojawia się „gonna”, a przyjacielski e-mail brzmi jak dokument prawny. Wiele problemów wynika z dosłownego tłumaczenia formuł grzecznościowych. Innym częstym nawykiem jest nadużywanie ciężkich wyrazów łączących, takich jak moreover i furthermore, w mowie, co brzmi jak czytanie z podręcznika.