1Czym jest zdanie rozszczepione?
W zwykłym zdaniu najważniejsza nowa informacja stoi zazwyczaj na końcu, a w mowie wskazujemy ją akcentem: My SISTER lent me the car (a nie mój brat). W zdaniu rozszczepionym przebudowujemy zdanie tak, że to sama gramatyka wyróżnia najważniejszy element. Informacja jest ta sama, zmienia się tylko rozłożenie akcentów. Dlatego zdania rozszczepione są tak przydatne w piśmie, gdzie czytelnik nie słyszy naszej intonacji. Po polsku podobną funkcję pełnią często słowa „to”, „właśnie” albo szyk: „To moja siostra pożyczyła mi samochód”.
| Zdanie proste | Zdanie rozszczepione (wyróżniony element w kolorze) |
|---|---|
| My sister lent me the car. | It was my sister who lent me the car. |
| My sister lent me the car. | It was the car that my sister lent me. |
| I need a long holiday. | What I need is a long holiday. |
| I only asked a question. | All I did was ask a question. |
Są dwie główne rodziny. It-clefts (It is / was + wyróżniony element + who / that…) stawiają wyróżniony element blisko początku. Wh-clefts (What… is / was + wyróżniony element) stawiają go na końcu, po wstępie, który buduje oczekiwanie. Trzecia, mniejsza grupa używa słów takich jak all, the thing, the reason, the place i the person tak samo jak what.
2It-clefts: It is / was… who / that…
It-cleft może wyróżnić niemal każdą część zdania: podmiot, dopełnienie, określenie czasu lub miejsca albo przyczynę. Reszta informacji trafia do zdania zaczynającego się od that (albo who w przypadku osób). Słowo it do niczego się nie odnosi; to pusty podmiot, który spina konstrukcję, dokładnie jak it w It's raining.
| Wyróżniamy | Przykład |
|---|---|
| podmiot (osobę) | It was the head teacher who suggested the trip. |
| dopełnienie | It's the noise that I can't stand, not the crowds. |
| czas | It was in 2019 that we moved to Bristol. |
| miejsce | It was at the airport that I lost my passport. |
| przyczynę | It's because of the weather that the match was cancelled. |
| wyrażenie przyimkowe | It was to her grandmother that she wrote first. |
Używaj who w odniesieniu do osób, a that — do osób albo rzeczy. Which jest możliwe w odniesieniu do rzeczy, ale w zdaniach rozszczepionych zdarza się znacznie rzadziej, a po określeniach czasu i miejsca zwykle używamy that, a nie when ani where: It was in June that we met jest lepsze niż It was in June when we met, które jest tylko nieformalne. Zaimek względny można często opuścić, gdy jest dopełnieniem (It was the noise I couldn't stand), ale nigdy, gdy jest podmiotem: It was Tom who called, a nie It was Tom called.
- ✓
It was Marie Curie who first used the term 'radioactivity'.
- ✓
It's not the price that worries me; it's the delivery time.
- ✓
It was only after the interview that I started to relax.
- ✓
Was it you who left the lights on in the lab?
- ✗
It was Tom phoned you this morning.
Gdy wyróżniasz podmiot, zachowaj who albo that: It was Tom who phoned you.
3It-clefts: czas, zgodność i przeczenia
Czasownik be w zdaniu rozszczepionym zwykle odpowiada czasowi sytuacji: It is… dla teraźniejszości, It was… dla przeszłości. Przy znaczeniu przyszłym albo modalnym możemy powiedzieć It will be…, It must have been…, It might be…. Czasownik be po it jest zawsze w liczbie pojedynczej, nawet gdy wyróżniony element jest w liczbie mnogiej: It was the students who organised the event, a nie It were the students. Natomiast czasownik w zdaniu z who / that jest zgodny z wyróżnionym rzeczownikiem: It's the twins who are late again.
| Forma | Przykład |
|---|---|
| teraźniejszość | It is fresh air that I miss most. |
| przeszłość | It was a fallen tree that blocked the road. |
| czasownik modalny / forma perfect | It must have been the wind that slammed the door. |
| przeczenie | It wasn't me who broke it, honestly! |
| pytanie | Was it your idea to paint the kitchen yellow? |
| kontrast: nie X, lecz Y | It's not the cost but the time that matters. |
Gdy wyróżniamy zaimek osobowy, formalny angielski używa zaimka w formie podmiotowej i uzgadnia z nim czasownik: It is I who am responsible. Brzmi to bardzo formalnie; w codziennym angielskim ludzie mówią It's me who's responsible albo po prostu I'm the one who's responsible. Wybieraj w zależności od sytuacji.
4Wh-clefts: What I need is…
W wh-cleft (nazywanym też pseudo-cleft) zdanie zaczynające się od what (= to, co) buduje napięcie, a nowa, ważna informacja pojawia się po is albo was na końcu. Ta konstrukcja jest bardzo naturalna w mowie, bo daje mówiącemu czas, by dojść do głównej myśli. Jest też częsta w prezentacjach i rozprawkach, gdy wprowadzamy kluczową myśl: What this study shows is that… Przypomina polskie „To, czego potrzebuję, to urlop”.
| Zdanie proste | Wh-cleft |
|---|---|
| I need a holiday. | What I need is a holiday. |
| I love the silence in the mountains. | What I love about the mountains is the silence. |
| The government should invest in public transport. | What the government should do is invest in public transport. |
| The results surprised us. | What surprised us was the results. |
| We need to know when the train leaves. | What we need to know is when the train leaves. |
Czas czasownika be zależy od znaczenia: is dla teraźniejszości, was dla przeszłości. Po zdaniu z what czasownik be jest zwykle w liczbie pojedynczej, nawet jeśli następuje po nim rzeczownik w liczbie mnogiej: zwykle mówimy What we need is more volunteers, choć słychać też are. Wyróżnionym elementem może być grupa rzeczownikowa, zdanie z that, zdanie z wh- albo grupa czasownikowa. Zwróć uwagę, że konstrukcji What… is… zwykle nie używamy, by wyróżnić osobę: mówimy The person who called was Tom, a nie What called was Tom.
- ✓
What impressed the judges was the originality of her design.
- ✓
What I don't understand is why the meeting was moved.
- ✓
What worries scientists is that the ice is melting faster than predicted.
- ✓
What I'd really like is a quiet weekend with a good book.
- ✗
What I need it is a break.
Nie dodawaj it: What I need is a break. Polskie „to” w zdaniu „To, czego potrzebuję, to przerwa” nie ma odpowiednika w postaci it.
5Wyróżnianie czynności: What she did was…
Aby wyróżnić całą czynność, używamy w zdaniu z what czasownika do, a czynność stawiamy po be. Po was / is czasownik występuje zwykle w formie podstawowej bez to; bezokolicznik z to też jest możliwy, zwłaszcza w bardziej formalnym stylu. Aby wyróżnić zdarzenie albo całą sytuację, używamy What happened was (that)… Gdy wyróżnionym elementem jest pełne zdanie, dodajemy that albo je pomijamy.
| Konstrukcja | Przykład |
|---|---|
| What + podmiot + do / did + be + (to) forma podstawowa czasownika | What she did was call the police. |
| What + podmiot + should / could do + be + forma podstawowa czasownika | What you should do is talk to your tutor. |
| What + podmiot + be + doing + be + forma podstawowa albo -ing | What I'm doing is checking the figures again. |
| What happened was (that) + zdanie | What happened was that the server crashed. |
| What + podmiot + mean + be + (that) + zdanie | What I mean is that we need more time. |
- ✓
What we did was book a cheap flight and stay with friends.
- ✓
What the engineers did was redesign the whole cooling system.
- ✓
What you need to do is fill in this form and bring two photos.
- ✓
What happened was that nobody had told the driver about the diversion.
6All, the thing, the reason, the place…
Zamiast od what możemy zacząć zdanie rozszczepione od grupy rzeczownikowej ze zdaniem względnym. Te formy są bardzo elastyczne i często najlepiej nadają się do mówienia o osobach, miejscach, czasie i przyczynach, których what wyrazić nie może. All (that) znaczy „jedyne, co” i sprawia, że coś brzmi jak drobnostka, coś prostego albo niesprawiedliwego: All I did was ask a question! (= tylko zadałem pytanie, więc dlaczego się złościsz?)
| Początek | Przykład |
|---|---|
| All (that)… | All I want is a cup of tea. |
| All… did was + forma podstawowa czasownika | All he did was smile, and everyone relaxed. |
| The thing (that)… | The thing I like about Edinburgh is the architecture. |
| The only thing… | The only thing we forgot was the tent! |
| The person / one who… | The person who helped me most was my chemistry teacher. |
| The reason (why)… | The reason I'm late is that the bus broke down. |
| The place where… | The place where I feel most relaxed is the beach. |
| The day / time when… | The day I'll never forget is the day I graduated. |
W starannym angielskim po The reason (why)… używaj is that…, a nie is because…: The reason I'm late is that the bus broke down. Konstrukcja The reason… is because… jest bardzo częsta w mowie, ale powtarza tę samą myśl dwa razy, dlatego egzaminatorzy i redaktorzy zwykle wolą that. Po all + do następuje forma podstawowa, tak samo jak w What… did was: All I did was ask.
7Wybór właściwego zdania rozszczepionego
Oba główne typy służą podkreśleniu, ale w nieco inny sposób. It-cleft doskonale nadaje się do kontrastu i poprawiania: mówi „właśnie ten, a nie inny”. Sugeruje, że słuchacz już wie, że coś się wydarzyło, a my wskazujemy kto, co, kiedy albo gdzie. Wh-cleft lepiej sprawdza się przy wprowadzaniu nowej informacji albo nowego tematu: prowadzi do myśli, której słuchacz jeszcze nie zna. All-clefts dodają znaczenie „tylko” albo „nic więcej”.
| Cel | Przykład |
|---|---|
| Poprawianie błędu (it-cleft) | No, it was Anna who sent the email, not Jake. |
| Kontrast (it-cleft) | It's the second chapter that needs editing, not the first. |
| Wprowadzanie tematu (wh-cleft) | What I'd like to discuss today is the new timetable. |
| Udzielanie rady (wh-cleft) | What you should do is ask for a refund. |
| Wyjaśnianie, co się stało (wh-cleft) | What happened was that the train was cancelled. |
| Pomniejszanie (all-cleft) | All I said was that it looked a bit expensive. |
- ✓
A: Did Jake book the hotel? B: No, it was Priya who booked it.
- ✓
What really matters in a job interview is how you answer the difficult questions.
- ✓
Don't blame me — all I did was press the button!
8Rejestr: formalnie i nieformalnie
Zdań rozszczepionych używamy w każdym rejestrze, ale różne formy brzmią mniej lub bardziej formalnie. Wh-clefts z What I mean is…, What happened was… oraz formy odwrócone That's what… / That's why… to codzienny mówiony angielski. It-clefts są częste we wszystkich stylach. Teksty formalne i akademickie lubią It is… that… do precyzyjnego podkreślenia (It is this finding that…), What… is… do wprowadzania argumentów (What this suggests is that…) oraz formy z zaimkami It is I who… albo It was they who…, które w mowie brzmią staroświecko albo bardzo formalnie.
| Nieformalnie / w mowie | Formalnie / w piśmie |
|---|---|
| That's why I phoned. | This is the reason why I am writing to you. |
| What happened was the website crashed. | What occurred was that the server failed. |
| It was me who sent it. | It was I who sent it. |
| The reason I'm late is because the bus broke down. | The reason for the delay is that the bus broke down. |
| What I mean is, we need more time. | What I wish to emphasise is that more time is needed. |
9Typowe błędy zaawansowanych uczniów
W polskim emfazę wyrażamy zwykle szykiem i partykułami (np. „właśnie”, „to”, „akurat”), dlatego uczniowie często próbują przetłumaczyć partykułę zamiast użyć zdania rozszczepionego albo budują tylko pół takiego zdania. Typowe problemy to używanie what po rzeczowniku, dodawanie zbędnego it albo podmiotu, czasownik w liczbie mnogiej po it oraz zła forma czasownika po What… did was.