1Krótka powtórka: system zdań warunkowych
Zanim przejdziemy do form zaawansowanych, powtórzmy podstawowy system, bo każda zaawansowana konstrukcja na tej stronie jest jego odmianą. Kluczowe pytania są zawsze te same: czy sytuacja jest realna, czy wyobrażona, i czy dotyczy przeszłości, teraźniejszości, czy przyszłości? Warunki realne mają „zwykłe” czasy; wyobrażone cofają się o jeden krok w czasie (czas przeszły dla teraźniejszości, Past Perfect dla przeszłości).
| Typ | Forma | Przykład |
|---|---|---|
| Zerowy | if + present, present | If you heat water to 100°C, it boils. |
| Pierwszy | if + present, will | If the train is late, we'll miss the connection. |
| Drugi | if + past, would | If I lived nearer, I would cycle to work. |
| Trzeci | if + past perfect, would have | If we had left earlier, we would have caught it. |
| Mieszany (przeszłość → teraźniejszość) | if + past perfect, would | If I had accepted that job, I would be in Paris now. |
| Mieszany (teraźniejszość → przeszłość) | if + past, would have | If she weren't so modest, she would have mentioned the prize. |
2Should you…: formalny pierwszy tryb warunkowy
Should w zdaniu z if sprawia, że realny warunek brzmi mniej prawdopodobnie i bardziej uprzejmie: If you should see Sam, tell him I said hello (= jeśli przypadkiem go zobaczysz). W formalnym angielskim możemy opuścić if i postawić should przed podmiotem. Ta forma z inwersją jest bardzo częsta w listach biznesowych, e-mailach od firm, instrukcjach i komunikatach. W zdaniu głównym może być polecenie, prośba, will albo inny czasownik modalny.
- ✓
Should you require further information, please do not hesitate to contact us.
- ✓
Should the flight be delayed, passengers will be offered refreshments.
- ✓
Should anyone ask, tell them the meeting has been postponed.
- ✓
Should you not wish to receive our newsletter, simply click 'unsubscribe'.
- ✓
If you should need anything, I'll be in the office until six.
Zwróć uwagę na przeczenie: Should you not wish… (nie: Shouldn't you wish…). W zdaniach warunkowych z inwersją nigdy nie używamy form skróconych. Pamiętaj też, że should nie oznacza tu obowiązku; znaczy po prostu „jeśli przypadkiem”.
3Were I to…: formalny drugi tryb warunkowy
Were + podmiot + to + forma podstawowa czasownika przedstawia wyobrażoną sytuację w przyszłości jako dość mało prawdopodobną; często używamy tej konstrukcji, gdy rozważamy hipotetyczne plany albo chcemy, żeby propozycja zabrzmiała ostrożnie. Jeśli czasownikiem jest be, wystarczy were + podmiot + dalsza część zdania. W stylu formalnym were występuje przy wszystkich osobach, także przy I, he, she i it.
| Z if | Z inwersją (formalnie) |
|---|---|
| If I were to resign, who would replace me? | Were I to resign, who would replace me? |
| If the government raised taxes, there would be protests. | Were the government to raise taxes, there would be protests. |
| If I were in your position, I would apologise. | Were I in your position, I would apologise. |
| If it were not for the bridge, the village would be cut off. | Were it not for the bridge, the village would be cut off. |
- ✓
Were the company to relocate, hundreds of jobs would be lost.
- ✓
Were you to visit in spring, you would see the cherry blossom.
- ✓
Were it not for volunteers, the festival could not take place.
- ✓
Were the price lower, more families could afford it.
4Had I known…: formalny trzeci tryb warunkowy i formy mieszane
W trzecim trybie warunkowym i w formach mieszanych had przechodzi przed podmiot, a if znika. Ta forma jest częsta w opowiadaniach, listach formalnych i refleksjach o przeszłych wydarzeniach. Przeczenie to Had + podmiot + not…, nigdy Hadn't + podmiot. Z be stałe wyrażenie Had it not been for… znaczy „gdyby nie”.
| Z if | Z inwersją (formalnie) |
|---|---|
| If I had known, I would have come earlier. | Had I known, I would have come earlier. |
| If we hadn't taken a map, we would have got lost. | Had we not taken a map, we would have got lost. |
| If it hadn't been for the lifeguard, he could have drowned. | Had it not been for the lifeguard, he could have drowned. |
| If she had studied medicine, she would be a doctor now. | Had she studied medicine, she would be a doctor now. |
- ✓
Had the engineers not spotted the crack, the bridge might have collapsed.
- ✓
Had I realised how long the journey was, I would have booked a sleeper train.
- ✓
Had it not been for her encouragement, I would never have applied.
- ✗
Hadn't I missed the bus, I would have been on time.
Powiedz: Had I not missed the bus…
5But for, without, if it weren't for
Czasem warunkiem jest po prostu fraza rzeczownikowa: rzecz, która wszystko zmienia (po polsku: „gdyby nie…”). Używamy wtedy if it weren't for / if it wasn't for (teraźniejszość lub ogólnie) oraz if it hadn't been for (przeszłość). Without + rzeczownik to neutralny zamiennik, a but for + rzeczownik jest formalne i literackie. Zdanie główne nadal ma zwykłą budowę zdania warunkowego (would / would have).
| Konstrukcja | Przykład |
|---|---|
| If it weren't / wasn't for + rzeczownik (teraźniejszość) | If it weren't for the noise, this would be the perfect flat. |
| If it hadn't been for + rzeczownik (przeszłość) | If it hadn't been for the satnav, we'd have got completely lost. |
| Without + rzeczownik (neutralnie) | Without your help, I couldn't have finished the project. |
| But for + rzeczownik (formalnie) | But for the rain, the match would have finished on time. |
- ✓
Without antibiotics, many common infections would still be life-threatening.
- ✓
But for a last-minute goal, the team would have been knocked out.
- ✓
If it wasn't for my sister, I'd never get up on time.
6Provided, as long as, on condition that
Te wyrażenia znaczą „jeśli i tylko jeśli” (po polsku: „pod warunkiem że”, „o ile”): podkreślają, że jedna rzecz jest koniecznym warunkiem drugiej. Często używamy ich przy udzielaniu pozwolenia, w umowach, kontraktach i obietnicach. Podobnie jak po if, mówiąc o przyszłości, używamy po nich czasu teraźniejszego, a nie will. Provided (that) i providing (that) są neutralne lub formalne; as long as i so long as są bardziej potoczne; on condition that jest formalne i stanowcze.
| Wyrażenie | Przykład |
|---|---|
| provided (that) / providing (that) | You can borrow my car provided that you bring it back by Sunday. |
| as long as / so long as | I don't mind where we eat as long as it's not too expensive. |
| on condition that (formalnie) | He was released on condition that he reported to the police every week. |
| only if | Only if the weather improves will the race go ahead. |
- ✓
Provided the funding is approved, construction will start next spring.
- ✓
You can join the course as long as you attend at least eighty per cent of the classes.
- ✓
The museum lent us the painting on condition that it was insured.
- ✗
Provided that you will finish by Friday, you can take Monday off.
Po provided nie ma will: Provided that you finish by Friday…
7Unless, even if, supposing, in case
Warunek mogą wprowadzać też inne słowa, każde z własnym odcieniem znaczenia. Unless znaczy „chyba że / z wyjątkiem sytuacji, gdy” i występuje po nim czasownik w formie twierdzącej. Even if mówi, że skutek będzie taki sam bez względu na to, czy warunek się spełni („nawet jeśli”). Suppose, supposing, what if i imagine zachęcają rozmówcę do rozważenia hipotetycznej sytuacji („przypuśćmy, że”, „a co, jeśli”); może po nich stać czas realny albo nierealny. Assuming (that) znaczy „zakładając, że coś jest prawdą”. In case w ogóle nie jest warunkiem: znaczy „na wypadek, gdyby” — to środek ostrożności.
| Wyrażenie | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| unless | chyba że / jeśli nie | We'll eat outside unless it rains. |
| even if | bez względu na to, czy… | I'm going to the concert even if I have to go alone. |
| suppose / supposing / what if | wyobraź sobie, że / przypuśćmy, że | Supposing you won the scholarship, would you accept it? |
| assuming (that) | zakładając, że | Assuming the train is on time, we'll arrive at noon. |
| in case | na wypadek, gdyby (dla ostrożności) | Take an umbrella in case it rains. |
Uważaj na unless. Jest poprawne, gdy znaczy „chyba że”, ale nie może zastąpić if… not, kiedy to właśnie warunek przeczący powoduje skutek: I'll be surprised if he doesn't come (nie: unless he comes). I'd be lonely if my friends didn't visit (nie: unless they visited). A ponieważ unless samo w sobie jest przeczące, nie dodawaj kolejnego not: unless you hurry (nie: unless you don't hurry).
- ✓
Unless we reduce emissions, sea levels will continue to rise.
- ✓
Even if you leave now, you won't get there before the doors close.
- ✓
What if the experiment fails? Do we have a plan B?
- ✓
I'll take my laptop in case I have time to work on the train. (a precaution, not a condition)
- ✗
I'll take my laptop if I have time to work on the train.
To znaczy „tylko wtedy, gdy będę miał czas”, co nie ma tu sensu. Dla ostrożności użyj in case.
8Will, would i happen to po if
Złota zasada mówi, że w zdaniu z if nie ma will ani would, ale istnieje kilka ważnych wyjątków, w których te słowa zachowują szczególne znaczenie. If you will / would… to uprzejma prośba, typowa dla formalnych sytuacji w obsłudze klienta. If you will z akcentowanym will wyraża krytykę czyjegoś upartego nawyku. If + will można też użyć, gdy skutek następuje najpierw, a warunek później (If it will help, I'll lend you the money). Wreszcie if + happen to i if + should znaczą „przypadkiem”.
| Użycie | Przykład |
|---|---|
| uprzejma prośba | If you would follow me, I'll show you to your room. |
| uprzejma prośba | If you'll wait here, the doctor will be with you shortly. |
| krytyka czyjegoś uporu | If you will stay up till two, of course you're tired! |
| skutek następuje najpierw | I'll carry your bag if it'll help. |
| przypadkiem | If you happen to see Mia, ask her to call me. |
| if so / if not | Are you free on Friday? If so, let's meet. If not, how about Saturday? |
9Warunki ukryte: otherwise, or, with, without
Warunek nie zawsze wymaga zdania warunkowego. Otherwise i or (else) znaczą „w przeciwnym razie”. With, without i but for zawierają warunek wewnątrz frazy rzeczownikowej. Czasem warunek wynika tylko z kontekstu albo z bezokolicznika czy imiesłowu: To hear him talk, you'd think he owned the company (= gdybyś go posłuchał). Given the chance, I'd move to the coast (= gdybym miał okazję).
- ✓
Save your work regularly. Otherwise, you could lose everything.
- ✓
Hurry up, or we'll miss the start.
- ✓
With a bit more practice, you could pass the exam easily.
- ✓
Given more time, the researchers would have tested a larger sample.
- ✓
To hear her talk, you would think she had travelled everywhere.
- ✓
I'd love to help, but I'm working that day. Otherwise, I would.
10Rejestr: styl formalny i nieformalny
Wiele konstrukcji z tej strony istnieje dlatego, że angielski ma różne sposoby mówienia tego samego w różnych sytuacjach. Zdania warunkowe z inwersją, but for, on condition that i were to brzmią formalnie i są typowe dla oficjalnych listów, tekstów naukowych i wiadomości. W rozmowie wolimy if, as long as, what if i if it wasn't for. Wybieraj rejestr pasujący do odbiorcy: zdanie z inwersją w SMS-ie do przyjaciela brzmi dziwnie, ale w formalnej reklamacji albo w wypracowaniu pokazuje świetne panowanie nad gramatyką.
| Nieformalnie / neutralnie | Formalnie |
|---|---|
| If you need any help, just ask. | Should you require any assistance, please contact us. |
| If I took the job, I'd have to move. | Were I to accept the position, I would have to relocate. |
| If I'd known, I'd have come. | Had I known, I would have come. |
| If it wasn't for you, I'd have given up. | But for your support, I would have given up. |
| You can come as long as you're quiet. | Visitors may enter on condition that they remain silent. |
11Typowe błędy zaawansowanych uczniów
W polskim tryb przypuszczający („-by”) pojawia się w obu częściach zdania o sytuacji wyobrażonej („Gdybym znał jej numer, zadzwoniłbym”), dlatego nawet na poziomie C1 uczniom wciąż zdarza się wstawiać would do zdania z if. Inne częste problemy to formy skrócone w konstrukcjach z inwersją, will po provided i as long as, mylenie in case z if oraz podwójne przeczenie z unless.