1Litery i dźwięki
Litera to coś, co piszemy; dźwięk to coś, co mówimy i słyszymy. W angielskim często się od siebie różnią. Jedna litera może mieć wiele dźwięków: litera a brzmi inaczej w cat /kæt/, car /kɑː/, name /neɪm/ i want /wɒnt/. A jeden dźwięk można zapisać na wiele sposobów: dźwięk /iː/ to ee w see, ea w tea, e w me i ie w piece.
Dlatego bardzo warto nauczyć się symboli dźwięków. Kiedy sprawdzasz nowe słowo w słowniku, symbole pokazują dokładnie, jak je wymówić. Nie musisz uczyć się wszystkich dzisiaj — zacznij od samogłosek i specjalnych symboli spółgłosek z tej lekcji.
| Słowo | Pisownia | Dźwięki |
|---|---|---|
| cat | c-a-t | /kæt/ — 3 litery, 3 dźwięki |
| fish | f-i-s-h | /fɪʃ/ — 4 litery, 3 dźwięki |
| know | k-n-o-w | /nəʊ/ — 4 litery, 2 dźwięki |
| night | n-i-g-h-t | /naɪt/ — 5 liter, 3 dźwięki |
| box | b-o-x | /bɒks/ — 3 litery, 4 dźwięki |
2Krótkie samogłoski
Krótka samogłoska jest szybka i swobodna. Podczas jej wymawiania usta się nie ruszają. Brytyjski angielski ma siedem krótkich samogłosek. Po symbolach krótkich samogłosek nie ma kropek.
| Dźwięk | Przykłady | Jak go wymówić |
|---|---|---|
| /ɪ/ | sit, big, fish, swim | krótko i swobodnie, usta lekko otwarte |
| /e/ | bed, pen, red, friend | usta trochę bardziej otwarte niż przy /ɪ/ |
| /æ/ | cat, bag, hand, black | usta szeroko otwarte, żuchwa w dół |
| /ʌ/ | cup, bus, mum, love | krótko, usta półotwarte, rozluźnione |
| /ɒ/ | hot, dog, shop, what | zaokrąglone wargi, otwarte usta, krótko |
| /ʊ/ | book, good, put, look | wargi lekko zaokrąglone, krótko |
| /ə/ | about, teacher, banana | bardzo krótko i słabo (szwa) |
Przyjrzyj się pisowni w przykładach: dźwięk /ʌ/ można zapisać jako u (cup), o (love, mother, son) lub ou (young). Dźwięk /ɒ/ to często o, ale po w często piszemy a: what /wɒt/, want /wɒnt/, watch /wɒtʃ/.
- ✓
The big fish swims. — /ɪ/
- ✓
My red pen is on the bed. — /e/
- ✓
The black cat is in the bag. — /æ/
- ✓
Mum has a cup of tea on the bus. — /ʌ/
- ✓
The dog is hot. — /ɒ/
- ✓
Look at this good book. — /ʊ/
3Długie samogłoski
Wymówienie długiej samogłoski trwa dłużej, a usta są zwykle bardziej napięte. W symbolach dwie kropki ː pokazują, że dźwięk jest długi. Brytyjski angielski ma pięć długich samogłosek. W polskim długość samogłoski nie zmienia znaczenia słowa, dlatego Polacy często wymawiają wszystkie angielskie samogłoski tak samo krótko — zwracaj na to uwagę.
| Dźwięk | Przykłady | Jak go wymówić |
|---|---|---|
| /iː/ | see, tea, green, me | uśmiechnij się, wargi rozciągnięte, długo |
| /ɑː/ | car, park, father, bath | usta szeroko otwarte, jak u lekarza: „aaa” |
| /ɔː/ | door, four, walk, water | zaokrąglone wargi, długo |
| /uː/ | food, blue, two, school | bardzo zaokrąglone wargi, długo |
| /ɜː/ | bird, girl, work, nurse | wargi rozluźnione, język pośrodku, długo |
4Krótka czy długa? Pary minimalne
W angielskim długość samogłoski może zmienić znaczenie słowa. Słowa, które są takie same z wyjątkiem jednego dźwięku, nazywamy parami minimalnymi. Ćwicz je: krótkie słowo mów szybko, a długą samogłoskę naprawdę wydłużaj. Jeśli powiesz ship z długą samogłoską, ludzie usłyszą sheep (owca)!
/ɪ/ czy /iː/?
| Krótkie /ɪ/ | Długie /iː/ |
|---|---|
| ship /ʃɪp/ | sheep /ʃiːp/ |
| sit /sɪt/ | seat /siːt/ |
| live /lɪv/ | leave /liːv/ |
| hit /hɪt/ | heat /hiːt/ |
| fill /fɪl/ | feel /fiːl/ |
/ʊ/ czy /uː/?
| Krótkie /ʊ/ | Długie /uː/ |
|---|---|
| full /fʊl/ | fool /fuːl/ |
| pull /pʊl/ | pool /puːl/ |
| look /lʊk/ | Luke /luːk/ |
/ɒ/ czy /ɔː/? /æ/ czy /ɑː/?
| Krótkie | Długie |
|---|---|
| shot /ʃɒt/ | short /ʃɔːt/ |
| pot /pɒt/ | port /pɔːt/ |
| hat /hæt/ | heart /hɑːt/ |
| cat /kæt/ | cart /kɑːt/ |
Niektóre krótkie samogłoski łatwo pomylić także ze sobą. Tutaj różnicą nie jest długość, ale kształt ust. Przy /æ/ otwórz usta szeroko; przy /e/ otwórz je mniej; przy /ʌ/ trzymaj je rozluźnione i półotwarte. Polacy często wymawiają /æ/ jak polskie „e”, dlatego bed i bad mogą u nich brzmieć tak samo.
| /e/ | /æ/ | /ʌ/ |
|---|---|---|
| bed /bed/ | bad /bæd/ | bud /bʌd/ |
| men /men/ | man /mæn/ | — |
| pen /pen/ | pan /pæn/ | — |
| — | cat /kæt/ | cut /kʌt/ |
| — | hat /hæt/ | hut /hʌt/ |
5Szwa /ə/: najczęstszy dźwięk
Dźwięk /ə/ nazywa się szwa (schwa). To najczęstsza samogłoska w angielskim. Jest bardzo krótka, słaba i rozluźniona — jak ciche „y” albo krótkie, niewyraźne „e”. Nigdy nie występuje w sylabie akcentowanej. Pojawia się w słabych sylabach i można ją zapisać dowolną literą samogłoskową.
| Słowo | Wymowa |
|---|---|
| about | /əˈbaʊt/ |
| banana | /bəˈnɑːnə/ |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ |
| doctor | /ˈdɒktə/ |
| mother | /ˈmʌðə/ |
| London | /ˈlʌndən/ |
Małe słowa, takie jak a, the, to, for i of, w zdaniu też zwykle są słabe i mają szwa: a cup of tea = /ə ˈkʌp əv ˈtiː/. Jeśli wymawiasz każdą samogłoskę mocno i wyraźnie (jak w polskim), twój angielski brzmi wolno i nienaturalnie.
6Dyftongi: dwie samogłoski w jednej
Dyftong to dźwięk, który zaczyna się jedną samogłoską i przechodzi w drugą. Podczas jego wymawiania usta się poruszają. Na przykład w my /aɪ/ zaczynasz z otwartymi ustami, a kończysz prawie w pozycji /ɪ/. Dyftongi są długie, tak jak długie samogłoski.
| Dźwięk | Przykłady |
|---|---|
| /eɪ/ | day, name, eight, rain |
| /aɪ/ | my, five, night, buy |
| /ɔɪ/ | boy, toy, coin, enjoy |
| /əʊ/ | go, phone, home, snow |
| /aʊ/ | now, house, brown, mouth |
| /ɪə/ | here, ear, near, beer |
| /eə/ | hair, where, chair, wear |
Dyftongi też tworzą pary minimalne z krótkimi samogłoskami. Porównaj: let /let/ — late /leɪt/, wet /wet/ — wait /weɪt/, not /nɒt/ — note /nəʊt/, hop /hɒp/ — hope /həʊp/. Często nieme e na końcu słowa wskazuje na dyftong.
7Spółgłoski ze specjalnymi symbolami
Większość symboli spółgłosek wygląda jak zwykłe litery: /p/, /b/, /t/, /d/, /k/, /f/, /m/, /n/, /l/, /s/, /z/ i tak dalej. Ale niektóre spółgłoski mają specjalne symbole. Są ważne, bo często mają nietypową pisownię.
| Dźwięk | Przykłady | Częste pisownie |
|---|---|---|
| /ʃ/ | she, fish, station | sh, ti (w -tion) |
| /tʃ/ | chair, watch, lunch | ch, tch |
| /ʒ/ | television, usually | s (przed -ion, -ual) |
| /dʒ/ | job, orange, bridge | j, g, dge |
| /j/ | yes, you, yellow | y (także u w use /juːz/) |
| /ŋ/ | sing, long, think | ng, n przed k |
| /θ/ | think, three, bath | th |
| /ð/ | this, mother, with | th |
Niektóre spółgłoski tworzą pary: usta robią to samo, ale jeden dźwięk jest wymawiany z głosem (gardło drga), a drugi tylko z powietrzem. Połóż palce na gardle i powiedz /s/, a potem /z/: poczujesz różnicę. Uwaga: w polskim dźwięczne spółgłoski na końcu słowa tracą dźwięczność („chleb” brzmi jak „chlep”), a w angielskim nie — bed to nie bet, a dog to nie dock.
| Tylko powietrze (bezdźwięczne) | Z głosem (dźwięczne) |
|---|---|
| /p/ pen | /b/ bed |
| /t/ tea | /d/ dog |
| /k/ cat | /ɡ/ go |
| /f/ fan | /v/ van |
| /s/ sun | /z/ zoo |
| /θ/ think | /ð/ this |
8Dźwięki th: /θ/ i /ð/
Litery th mają dwa dźwięki i oba są trudne dla wielu uczących się, bo w wielu językach — także w polskim — ich nie ma. Żeby je wymówić, połóż czubek języka między zębami (albo tuż za górnymi zębami) i wydmuchuj powietrze. Przy /θ/ używasz tylko powietrza. Przy /ð/ dodajesz głos.
| /θ/ — tylko powietrze | /ð/ — z głosem |
|---|---|
| think /θɪŋk/ | this /ðɪs/ |
| three /θriː/ | that /ðæt/ |
| thank you /θæŋk/ | the /ðə/ |
| Thursday /ˈθɜːzdeɪ/ | they /ðeɪ/ |
| month /mʌnθ/ | mother /ˈmʌðə/ |
| bath /bɑːθ/ | brother /ˈbrʌðə/ |
| mouth /maʊθ/ | with /wɪð/ |
Prosta wskazówka: /ð/ występuje w małych, bardzo częstych słowach (the, this, that, these, those, they, them, there, then) i w środku słów takich jak mother, father, brother i together. /θ/ występuje w większości innych słów, zwłaszcza w liczebnikach (three, thirteen, thirty, fourth, fifth) i na końcu słów (bath, month, mouth).
Uczący się często zastępują th dźwiękiem /s/, /t/, /f/, /z/ lub /d/ (Polacy najczęściej mówią „f”, „t”, „s” albo „d”: „fink”, „tri”, „dis”). To może zmienić słowo. Ćwicz te pary minimalne.
| Z th | Bez th |
|---|---|
| think /θɪŋk/ | sink /sɪŋk/ |
| three /θriː/ | tree /triː/ |
| thank /θæŋk/ | tank /tæŋk/ |
| mouth /maʊθ/ | mouse /maʊs/ |
| they /ðeɪ/ | day /deɪ/ |
| then /ðen/ | den /den/ |
9W i V
Wielu uczących się myli /w/ i /v/. Polakom zdarza się to szczególnie często, bo polska litera „w” to dźwięk /v/. Te dźwięki powstają zupełnie inaczej. Przy /w/ zęby niczego nie dotykają: zaokrąglij wargi i zrób z nich mały dzióbek (jak przy /uː/), a potem szybko je otwórz — to dźwięk podobny do polskiego „ł” w słowie „łapa”. Przy /v/ połóż górne zęby na dolnej wardze i użyj głosu — poczujesz drganie na wardze.
| /w/ — zaokrąglone wargi | /v/ — zęby na wardze |
|---|---|
| wet /wet/ | vet /vet/ |
| west /west/ | vest /vest/ |
| wine /waɪn/ | vine /vaɪn/ |
| went /went/ | vent /vent/ |
- ✓
We visit our grandma every weekend.
- ✓
The vet is very kind to animals.
- ✓
What do you want for dinner? — Vegetables, please.
10H i dźwięk ng /ŋ/
Dźwięk /h/ to tylko delikatny wydech, jak wtedy, gdy chuchasz na zimne okulary, żeby je wyczyścić. Niektórzy uczący się wymawiają go za mocno, z tyłu gardła (jak polskie „ch” w „chleb”); inni całkiem o nim zapominają. Jedno i drugie to problem, bo h może zmienić znaczenie.
| Z /h/ | Bez /h/ |
|---|---|
| hat /hæt/ | at /æt/ |
| hair /heə/ | air /eə/ |
| heat /hiːt/ | eat /iːt/ |
| hear /hɪə/ | ear /ɪə/ |
| hand /hænd/ | and /ænd/ |
Dźwięk /ŋ/ powstaje z tyłu jamy ustnej: tył języka dotyka podniebienia, a powietrze wychodzi przez nos. Zwykle zapisujemy go jako ng. W standardowym brytyjskim angielskim nie dodajemy na końcu dźwięku /ɡ/ (Polacy często mówią „sing-g” albo „sink”): sing to /sɪŋ/, a nie /sɪŋɡ/. Litera n przed k też brzmi /ŋ/ (jak w polskim „bank”): think /θɪŋk/, pink /pɪŋk/.
| /n/ | /ŋ/ |
|---|---|
| sin /sɪn/ | sing /sɪŋ/ |
| thin /θɪn/ | thing /θɪŋ/ |
| win /wɪn/ | wing /wɪŋ/ |
| ran /ræn/ | rang /ræŋ/ |
11Litery nieme
Wiele angielskich słów ma litery, które piszemy, ale których nie wymawiamy. Nazywamy je literami niemymi (silent letters). Są tam z powodów historycznych: setki lat temu ludzie je wymawiali. Dziś po prostu trzeba je zapamiętać. Oto najczęstsze grupy.
| Litera niema | Przykłady |
|---|---|
| k przed n | know /nəʊ/, knife /naɪf/, knee /niː/ |
| w przed r | write /raɪt/, wrong /rɒŋ/ |
| b po m | climb /klaɪm/, comb /kəʊm/, thumb /θʌm/ |
| l w niektórych słowach | walk /wɔːk/, talk /tɔːk/, half /hɑːf/, could /kʊd/ |
| gh | night /naɪt/, daughter /ˈdɔːtə/, eight /eɪt/ |
| t w niektórych słowach | listen /ˈlɪsən/, castle /ˈkɑːsəl/ |
| h w niektórych słowach | hour /ˈaʊə/, honest /ˈɒnɪst/ |
| e na końcu | name /neɪm/, home /həʊm/, love /lʌv/ |