1Czym jest tryb rozkazujący?
W większości angielskich zdań potrzebny jest podmiot (I, you, she, Tom…). Tryb rozkazujący jest inny: nie mówimy podmiotu, bo jasne jest, że zwracamy się do ciebie, czyli do słuchacza. Czasownik zawsze jest w formie podstawowej, takiej, jaką znajdziesz w słowniku. Jest taki sam dla jednej osoby i dla wielu osób. Po polsku mamy różne formy: „Usiądź!” i „Usiądźcie!”, a po angielsku w obu przypadkach mówimy Sit down!
| Forma podstawowa | Tryb rozkazujący |
|---|---|
| come | Come here, please. |
| listen | Listen to me. |
| close | Close the door. |
| be | Be quiet! |
| have | Have a nice day! |
| look | Look at the board, everyone. |
2Kiedy go używamy?
Tryb rozkazujący ma wiele zastosowań. Często dopiero sytuacja i ton głosu pokazują, czy to rozkaz, przyjazne zaproszenie, czy rada. Oto najczęstsze sytuacje.
| Zastosowanie | Przykład |
|---|---|
| Rozkazy | Stop! Give me that! |
| Instrukcje | Press the green button. Write your name here. |
| Wskazówki, jak dokądś dojść | Turn left at the bank. Go straight on. |
| Rady | Drink a lot of water. Go to bed early. |
| Ostrzeżenia | Be careful! Watch out! |
| Zaproszenia i propozycje | Come in! Have a biscuit. |
| Życzenia | Have a good weekend! Enjoy your meal! |
- ✓
Take the second street on the right. The station is next to the park.
- ✓
You look tired. Sit down and have a cup of tea.
- ✓
Watch out! There's a car!
3Przeczenia: Don't…
Żeby powiedzieć komuś, czego ma nie robić, stawiamy Don't przed formą podstawową czasownika. Jest tak samo dla jednej osoby i dla wielu osób. W mowie prawie zawsze mówimy Don't. Pełna forma Do not jest bardziej oficjalna i bardzo mocna; często widzimy ją na tablicach informacyjnych i w regulaminach.
| Zrób to | Nie rób tego |
|---|---|
| Walk, please. | Don't run! |
| Close the window. | Don't open the window. |
| Be on time. | Don't be late! |
| Eat in the kitchen. | Don't eat in the classroom. |
| Look at the paintings. | Do not touch the paintings. (napis w muzeum) |
- ✓
Don't worry. Everything is OK.
- ✓
Don't forget your keys!
- ✓
Don't be sad. We can play again tomorrow.
- ✓
Don't talk during the exam, please.
4Please i grzeczność
Tryb rozkazujący może brzmieć ostro, a nawet niegrzecznie, zwłaszcza wobec osób, których dobrze nie znamy. Żeby był grzeczniejszy, dodajemy please na początku albo na końcu. Na końcu często stawiamy przed nim przecinek. Ważny jest też ton głosu: przyjazny, łagodny głos sprawia, że polecenie brzmi miło.
| Ostro | Grzeczniej |
|---|---|
| Sit down. | Sit down, please. / Please sit down. |
| Close the door. | Please close the door. |
| Don't shout. | Please don't shout. |
| Wait here. | Wait here, please. |
Gdy proszą o przysługę, Brytyjczycy zwykle wolą pytanie z can albo could zamiast trybu rozkazującego: Can you close the door, please? Could you help me, please? Tryb rozkazujący jest normalny w instrukcjach, wskazówkach, zaproszeniach oraz w rozmowie z rodziną i przyjaciółmi. Po polsku „Zamknij drzwi” brzmi zwyczajnie, ale po angielsku do obcej osoby lepiej powiedzieć Can you close the door, please?
5Always i never + tryb rozkazujący
Żeby podać zasadę albo mocną radę na każdy raz, stawiamy always albo never na samym początku, przed formą podstawową czasownika. Never ma już znaczenie przeczące, więc nie używamy z nim don't.
- ✓
Always wash your hands before you eat.
- ✓
Never open the door to strangers.
- ✓
Always look left and right before you cross the road.
- ✓
Never swim alone in the sea.
- ✗
Don't never swim alone.
Never jest już przeczeniem. Powiedz: Never swim alone. albo Don't swim alone. Po polsku mówimy „Nigdy nie pływaj”, z dwoma przeczeniami, ale po angielsku wystarczy jedno.
6Let's i let's not
Let's używamy, gdy proponujemy coś grupie, do której należy także osoba mówiąca: mnie i tobie razem. Znaczy to „myślę, że powinniśmy to zrobić”. Po polsku mówimy wtedy „Chodźmy!”, „Zjedzmy!”, „Zagrajmy!”. Po Let's używamy formy podstawowej czasownika, bez to. Przeczenie to Let's not + forma podstawowa. W codziennym angielskim prawie zawsze mówimy Let's; Let us brzmi bardzo oficjalnie.
- ✓
I'm hungry. Let's have lunch.
- ✓
It's a lovely day. Let's go to the beach!
- ✓
Let's meet at the station at six.
- ✓
Let's not watch TV tonight. Let's play a game.
- ✓
It's late. Let's not take the bus. Let's get a taxi.
Na propozycję z Let's odpowiadamy na różne sposoby. Gdy się zgadzamy, mówimy: Yes, let's! / Good idea! / OK. Gdy grzecznie odmawiamy, podajemy powód albo nowy pomysł: I'm not sure. It's very cold. / No, let's stay at home.
| Propozycja | Odpowiedź |
|---|---|
| Let's go for a walk. | Yes, let's! / Good idea! |
| Let's have pizza tonight. | Hmm, I'm not sure. Let's have pasta. |
| Let's not go out. It's raining. | OK. Let's watch a film at home. |
7Tryb rozkazujący w przepisach i instrukcjach
Przepisy kulinarne, instrukcje obsługi urządzeń, gier i programów komputerowych są zwykle pisane w trybie rozkazującym. Każdy krok zaczyna się od czasownika. Dzięki temu instrukcje są krótkie i jasne. Często używamy słów first, then, next, after that i finally, żeby pokazać kolejność kroków.
- ✓
First, break two eggs into a bowl.
- ✓
Then add a little milk and some salt.
- ✓
Mix it all together.
- ✓
Next, heat some butter in a pan.
- ✓
Pour the eggs into the pan and cook for three minutes.
- ✓
Finally, put the omelette on a plate and enjoy it!
Częste czasowniki w instrukcjach
| Czasownik | Przykład |
|---|---|
| press | Press the red button to start. |
| click | Click on 'Next'. |
| turn on / turn off | Turn off your phone, please. |
| choose | Choose the correct answer. |
| cut | Cut the bread into small pieces. |
| wait | Wait for the green light. |
8Język na lekcji
Nauczyciele używają na lekcji wielu form rozkazujących. Spotkasz je też w podręcznikach i w poleceniach do ćwiczeń. Warto dobrze je znać. Uczniowie też używają trybu rozkazującego, ale zwykle z please albo w formie pytania, np. Can you…?
| Nauczyciel mówi | Znaczenie |
|---|---|
| Open your books at page ten. | znajdź stronę 10 |
| Listen and repeat. | posłuchaj słów i powtórz je |
| Work in pairs. | pracuj w parze z innym uczniem |
| Read the text and answer the questions. | dwa kroki: przeczytaj, potem odpowiedz |
| Don't look at your partner's answers. | zrób to samodzielnie |
| Put your hand up. | podnieś rękę, żeby się odezwać |
| Fill in the gaps. | wpisz brakujące słowa |
| Match the words and pictures. | połącz każde słowo z obrazkiem |
- ✓
Please speak more slowly.
- ✓
Please repeat that.
- ✓
Excuse me, can you spell that, please?
9Napisy i ogłoszenia
Na wielu napisach i ogłoszeniach w miejscach publicznych używa się trybu rozkazującego, bo muszą być krótkie i jasne. Na tabliczkach często widzimy pełną formę Do not zamiast Don't, bo wygląda bardziej oficjalnie. Spotykamy też No + forma z -ing albo No + rzeczownik o tym samym znaczeniu: No smoking = Do not smoke (Zakaz palenia).
| Napis | Gdzie go zobaczysz |
|---|---|
| Keep off the grass. | w parku |
| Do not touch. | w muzeum |
| Push. / Pull. | na drzwiach |
| Mind the gap. | w londyńskim metrze |
| Do not feed the animals. | w zoo |
| Keep left. | na drodze albo na schodach |
| Please queue here. | w sklepie albo na przystanku autobusowym |