1Đảo ngữ là gì và vì sao ta dùng nó
Trong câu trần thuật tiếng Anh thông thường, chủ ngữ đứng trước động từ: I have never seen such a crowd. Trong câu hỏi, trợ động từ chuyển lên trước chủ ngữ: Have you seen it? Đảo ngữ nhấn mạnh "mượn" trật tự từ của câu hỏi cho một câu trần thuật. Khi ta đưa một cách diễn đạt mang nghĩa phủ định hoặc giới hạn lên tận đầu câu, trợ động từ phải đứng ngay sau nó, rồi mới đến chủ ngữ: Never have I seen such a crowd. Câu này vẫn là câu trần thuật, không phải câu hỏi, và kết thúc bằng dấu chấm.
| Trật tự từ thông thường | Có đảo ngữ |
|---|---|
| I have never felt so proud. | Never have I felt so proud. |
| We rarely see such talent. | Rarely do we see such talent. |
| She didn't realise the danger at all. | Little did she realise the danger. |
| You must not open this door under any circumstances. | Under no circumstances must you open this door. |
Vì sao ta làm vậy? Đặt từ phủ định lên đầu câu cho nó vị trí mạnh nhất trong câu, và trật tự từ khác thường khiến người nghe hoặc người đọc phải chú ý. Đảo ngữ tạo thêm kịch tính, sự bất ngờ hoặc sự uy quyền. Hãy so sánh một lời tường thuật trung tính (The minister had hardly started speaking when the lights went out) với một lời kể sinh động hơn (Hardly had the minister started speaking when the lights went out). Sự việc vẫn như nhau; câu thứ hai kể thành một câu chuyện.
2Chọn trợ động từ
Trợ động từ được chuyển lên trước chủ ngữ chính là trợ động từ bạn sẽ dùng để đặt câu hỏi. Nếu cụm động từ đã có trợ động từ hoặc động từ khuyết thiếu (have, be, will, can, must, should), thì từ đó được chuyển lên. Nếu động từ ở thì Present Simple hoặc Past Simple, không có trợ động từ, nên ta thêm do, does hoặc did và động từ chính trở về dạng nguyên mẫu. Nếu động từ chính là be, thì chính be được chuyển lên và không cần do.
| Dạng động từ | Câu đảo ngữ |
|---|---|
| Present Perfect | Seldom has the company made such a loss. |
| Past Perfect | No sooner had we sat down than the phone rang. |
| Present Simple | Rarely does she complain. |
| Past Simple | Not once did he apologise. |
| be (động từ chính) | Never was I so relieved. |
| động từ khuyết thiếu | Under no circumstances should you share your password. |
| bị động | Rarely have such results been achieved so quickly. |
- ✓
Seldom do commuters enjoy a journey as smooth as this.
- ✓
Never before had the museum attracted so many visitors in a single day.
- ✓
At no point was the public informed of the change.
- ✓
Rarely will you find a more welcoming village.
- ✗
Rarely does she complains.
Sau does, hãy dùng động từ nguyên mẫu: Rarely does she complain.
3Never, rarely, seldom, little
Các trạng từ chỉ tần suất mang nghĩa phủ định hoặc gần như phủ định là những từ kéo theo đảo ngữ phổ biến nhất. Never (before), rarely, seldom (trang trọng) và only rarely đều nhấn mạnh mức độ hiếm hoi của một sự việc. Chúng thường đi với Present Perfect hoặc Past Perfect để nhấn mạnh rằng một trải nghiệm là có một không hai: Never before had the team played so well. Nowhere (else) hoạt động theo cùng cách đó cho nơi chốn.
- ✓
Never have I heard such a moving speech.
- ✓
Never before has so much information been so easy to find.
- ✓
Rarely do we get the chance to see the northern lights this far south.
- ✓
Seldom has a scientific discovery changed daily life so quickly.
- ✓
Nowhere else can you taste cheese quite like this.
Little là trường hợp đặc biệt. Ở đầu câu, little + đảo ngữ không có nghĩa là "một lượng nhỏ". Nó có nghĩa là "hoàn toàn không" hoặc "chẳng hề", và hầu như luôn đi với các động từ chỉ sự biết và nhận ra: know, realise, suspect, imagine, think, expect, understand. Đây là cấu trúc người kể chuyện rất ưa thích, vì nó gợi ý rằng sắp có điều bất ngờ xảy ra.
- ✓
Little did I know that this chance meeting would change my career.
- ✓
Little did the passengers suspect that the captain was making his very last flight before retirement.
- ✓
Little do they realise how much work goes into a single episode.
4Not only… but (also)
Not only… but also thêm một ý thứ hai, thường gây bất ngờ hơn, vào ý thứ nhất ("không những… mà còn…"). Khi not only đứng đầu câu, mệnh đề thứ nhất được đảo ngữ. Mệnh đề thứ hai, bắt đầu bằng but (also), giữ trật tự từ bình thường. Trong mệnh đề thứ hai, also có thể đứng sau chủ ngữ hoặc sau trợ động từ, hoặc được lược bỏ; cũng có thể dùng as well hoặc too ở cuối câu.
- ✓
Not only did she win the race, but she also broke the national record.
- ✓
Not only is the new library bigger, but it is also far more energy-efficient.
- ✓
Not only has the price risen, but the quality has fallen as well.
- ✓
Not only can this app translate text, but it also reads it aloud.
Nếu not only không đứng đầu câu, thì không có đảo ngữ: She not only won the race but also broke the record. Cách này ít kịch tính hơn nhưng đúng không kém. Khi not only đi với một danh từ chứ không phải cả một mệnh đề, cũng không có đảo ngữ: Not only the students but also the teachers enjoyed the trip.
5Hardly, scarcely, barely, no sooner: việc này nối tiếp ngay việc kia
Những cách diễn đạt này mô tả hai sự việc trong quá khứ xảy ra gần như cùng lúc: sự việc thứ hai đến ngay sau sự việc thứ nhất, thường là bất ngờ ("vừa mới… thì…"). Sự việc thứ nhất thường ở thì Past Perfect và được đảo ngữ; sự việc thứ hai ở thì Past Simple. Sau hardly, scarcely và barely là when (đôi khi là before). No sooner là dạng so sánh hơn, nên theo sau nó là than. Nhầm lẫn các cặp này là một trong những lỗi phổ biến nhất, kể cả ở trình độ cao.
| Cấu trúc | Ví dụ |
|---|---|
| Hardly + had + subject + past participle… when… | Hardly had we arrived when it started to pour. |
| Scarcely + had + subject + past participle… when… | Scarcely had she opened her laptop when the battery died. |
| Barely + had + subject + past participle… when… | Barely had the film begun when the fire alarm went off. |
| No sooner + had + subject + past participle… than… | No sooner had I paid than I noticed the discount. |
Cả bốn cấu trúc đều có nghĩa "ngay khi… thì lập tức…". Hãy để ý logic của các từ: no sooner… than giống như "không sớm hơn", nên cần dạng so sánh than. Hardly… when giống như "vừa mới… thì". Bạn có thể tự kiểm tra bằng cách nhớ cặp "sooner – than" giống như bạn nhớ "bigger – than".
- ✓
No sooner had the speaker sat down than hands went up all over the hall.
- ✓
Hardly had the plane taken off when the pilot announced a short delay to the meal service.
- ✓
Scarcely had I closed my eyes when the neighbour's dog began to bark.
- ✓
No sooner had we left than it started to snow, so we went back for our gloves.
- ✗
Hardly had we arrived than it started to rain.
Hardly đi với when, không đi với than.
6Only after, only when, not until: đảo ngữ ở mệnh đề chính
Các cách diễn đạt với only (only then, only later, only recently, only by…, only after…, only when…, only if…) và với not until hoặc not since nhấn mạnh rằng một việc xảy ra vào một thời điểm cụ thể hoặc trong một điều kiện cụ thể, chứ không phải trước đó ("mãi đến khi… mới…", "chỉ khi… mới…"). Ở đây có một chi tiết quan trọng: khi cách diễn đạt chứa cả một mệnh đề có chủ ngữ và động từ riêng, đảo ngữ nằm ở mệnh đề chính theo sau, chứ không nằm ở mệnh đề chỉ thời gian.
| Cách diễn đạt | Ví dụ |
|---|---|
| Only then / Only later | Only then did I understand what she meant. |
| Only recently | Only recently have scientists been able to map the ocean floor in detail. |
| Only by + -ing | Only by working together can we solve this problem. |
| Only after + mệnh đề | Only after the results were published did the team relax. |
| Only when + mệnh đề | Only when I got home did I notice my wallet was missing. |
| Only if + mệnh đề | Only if everyone agrees will the plan go ahead. |
| Not until + mệnh đề / thời gian | Not until the 1990s did the internet become widely available. |
- ✓
Only when you have tried it yourself do you realise how hard it is.
- ✓
Not until she read the letter again did she see the small print.
- ✓
Only by booking months in advance will you get a seat on that train.
- ✗
Only when did I get home I noticed my wallet was missing.
Trật tự bình thường trong mệnh đề when; đảo ngữ ở mệnh đề chính: Only when I got home did I notice…
Một cách thay thế cho not until + đảo ngữ là câu chẻ với it: It was not until the 1990s that the internet became widely available. Cách này nhấn mạnh không kém và ít trang trọng hơn một chút. Hãy nhớ rằng only ở vị trí bình thường thì không kéo theo đảo ngữ: I only understood it later. Only the manager can sign this form (only + một cụm danh từ làm chủ ngữ).
7Phủ định mạnh: under no circumstances, at no time, not once
Các cụm từ được tạo với no hoặc not (in no way, at no time, under no circumstances, on no account, in no case, not once, not a single…) thể hiện sự phủ định rất dứt khoát. Chúng điển hình cho các nội quy, lời cảnh báo, tuyên bố chính thức và ý kiến cá nhân mạnh mẽ. On no account và under no circumstances đặc biệt phổ biến trong các chỉ dẫn.
| Cách diễn đạt | Ví dụ |
|---|---|
| Under no circumstances | Under no circumstances should the door be left unlocked. |
| On no account | On no account must visitors feed the animals. |
| At no time / At no point | At no time were the passengers in any danger. |
| In no way | In no way does this decision reflect your ability. |
| Not once | Not once did she lose her temper. |
| Not a (single) + danh từ | Not a single mistake did he make in the whole exam. |
| Nowhere | Nowhere is this more obvious than in our cities. |
8So, such, neither và nor
So + tính từ / trạng từ và such + be có thể được đưa lên đầu câu để nhấn mạnh mức độ của một điều gì đó, theo sau là một mệnh đề that chỉ kết quả. Với so, trật tự là: So + tính từ + be + chủ ngữ (hoặc trợ động từ + chủ ngữ + động từ). Với such, cụm danh từ đứng sau be: Such + be + cụm danh từ + that… Những cấu trúc này trang trọng và mang tính văn chương, nhưng vẫn xuất hiện trong báo chí chất lượng.
| Cấu trúc | Ví dụ |
|---|---|
| So + tính từ + be + chủ ngữ + that… | So popular was the exhibition that it was extended for a month. |
| So + trạng từ + trợ động từ + chủ ngữ + động từ + that… | So quickly did the news spread that the website crashed. |
| Such + be + cụm danh từ + that… | Such was the demand that extra trains were added. |
Neither và nor ở đầu mệnh đề cũng kéo theo đảo ngữ. Ngoài câu trả lời ngắn (Neither do I), chúng có thể thêm một ý phủ định thứ hai vào câu: The hotel wasn't cheap, nor was it particularly comfortable. I've never been to Rome, and neither has my brother.
- ✓
So complex was the problem that it took the engineers three weeks to solve.
- ✓
Such was her enthusiasm that everyone else joined in.
- ✓
The report did not mention the costs, nor did it suggest any alternatives.
- ✗
So tired I was that I fell asleep on the bus.
Sau so + tính từ được đưa lên đầu câu, hãy đảo ngữ: So tired was I that…
9Một kiểu khác: đảo ngữ sau trạng ngữ chỉ nơi chốn và chuyển động
Có một kiểu đảo ngữ thứ hai, khá khác, mà bạn sẽ gặp trong các đoạn miêu tả và câu chuyện. Khi trạng ngữ chỉ nơi chốn hoặc phương hướng đứng đầu câu (here, there, up, down, in, out, on the hill, round the corner), toàn bộ động từ chính có thể đứng trước chủ ngữ. Không thêm trợ động từ do. Động từ thường là be hoặc một động từ đơn chỉ vị trí hay chuyển động: stand, lie, sit, come, go, run, fly.
| Trật tự bình thường | Trật tự đảo (miêu tả) |
|---|---|
| The bus comes here. | Here comes the bus. |
| An old castle stood on the hill. | On the hill stood an old castle. |
| The rain came down. | Down came the rain. |
| A tiny café was round the corner. | Round the corner was a tiny café. |
Kiểu đảo ngữ này không liên quan đến phủ định; nó tạo nên một bức tranh, gây hồi hộp bằng cách đặt thông tin mới (chủ ngữ) ở cuối câu. Một quy tắc quan trọng: nếu chủ ngữ là đại từ, thì không đảo ngữ. Ta nói Here it comes, không nói Here comes it; Off they went, không nói Off went they. Tiếng Việt cũng có cách nói tương tự: "Trên đồi có một lâu đài cổ".
10Văn phong: trang trọng và thân mật
Phần lớn đảo ngữ sau từ phủ định thuộc về tiếng Anh trang trọng: bài luận học thuật, thư trang trọng, bài phát biểu, bản tin và văn học. Trong hội thoại thường ngày, nó có thể nghe như đang diễn kịch, nên người nói thường chọn trật tự từ bình thường, dùng trọng âm và ngữ điệu để nhấn mạnh. Một vài cấu trúc cũng phổ biến trong lời nói hằng ngày, đặc biệt là Not only…, Never in my life… và Little did I know…, thường được dùng một cách hài hước. Trong các bài viết ở trình độ C1, một hai câu đảo ngữ đặt đúng chỗ cho thấy vốn ngữ pháp phong phú; năm câu trong một đoạn văn sẽ làm bài viết nặng nề và thiếu tự nhiên.
| Thân mật / trung tính | Trang trọng / nhấn mạnh |
|---|---|
| I've never seen anything like it! | Never have I seen anything like it. |
| We'd only just got home when the storm started. | Hardly had we got home when the storm started. |
| I didn't realise how serious it was until later. | Only later did I realise how serious it was. |
| Please don't leave your bags unattended. | On no account should bags be left unattended. |
| It was so popular that they kept it open longer. | So popular was it that the exhibition was extended. |
11Những lỗi thường gặp của người học trình độ cao
Trong tiếng Việt, khi đưa một từ như "chưa bao giờ" hay "hiếm khi" lên đầu câu để nhấn mạnh, phần còn lại của câu vẫn giữ nguyên trật tự ("Chưa bao giờ tôi thấy…"). Tiếng Anh không cho phép điều đó: sau một từ phủ định được đưa lên đầu câu, trợ động từ cũng phải chuyển lên. Người học trình độ cao cũng thường lạm dụng đảo ngữ sau khi đã học nó, nhầm lẫn hardly…when với no sooner…than, và đảo ngữ sai mệnh đề sau only when và not until.