1Chữ cái và âm
Chữ cái là thứ chúng ta viết; âm là thứ chúng ta nói và nghe. Trong tiếng Anh, hai thứ này thường khác nhau. Một chữ cái có thể có nhiều âm: chữ a được đọc khác nhau trong cat /kæt/, car /kɑː/, name /neɪm/ và want /wɒnt/. Và một âm có thể có nhiều cách viết: âm /iː/ là ee trong see, ea trong tea, e trong me và ie trong piece.
Vì vậy, học các ký hiệu phiên âm rất có ích. Khi tra một từ mới trong từ điển, các ký hiệu cho bạn biết chính xác cách đọc từ đó. Hôm nay bạn không cần học tất cả — hãy bắt đầu với các nguyên âm và các ký hiệu phụ âm đặc biệt trong bài này.
| Từ | Cách viết | Âm |
|---|---|---|
| cat | c-a-t | /kæt/ — 3 chữ cái, 3 âm |
| fish | f-i-s-h | /fɪʃ/ — 4 chữ cái, 3 âm |
| know | k-n-o-w | /nəʊ/ — 4 chữ cái, 2 âm |
| night | n-i-g-h-t | /naɪt/ — 5 chữ cái, 3 âm |
| box | b-o-x | /bɒks/ — 3 chữ cái, 4 âm |
2Nguyên âm ngắn
Nguyên âm ngắn được đọc nhanh và thả lỏng. Miệng không di chuyển trong khi phát âm. Tiếng Anh-Anh có bảy nguyên âm ngắn. Ký hiệu của nguyên âm ngắn không có dấu chấm phía sau.
| Âm | Ví dụ | Cách phát âm |
|---|---|---|
| /ɪ/ | sit, big, fish, swim | ngắn và thả lỏng, miệng hơi mở |
| /e/ | bed, pen, red, friend | miệng mở rộng hơn một chút so với /ɪ/ |
| /æ/ | cat, bag, hand, black | miệng mở rộng, hàm hạ xuống |
| /ʌ/ | cup, bus, mum, love | ngắn, miệng mở một nửa, thả lỏng |
| /ɒ/ | hot, dog, shop, what | môi tròn, miệng mở, ngắn |
| /ʊ/ | book, good, put, look | môi hơi tròn, ngắn |
| /ə/ | about, teacher, banana | rất ngắn và yếu (âm schwa) |
Hãy nhìn cách viết trong các ví dụ: âm /ʌ/ có thể viết là u (cup), o (love, mother, son) hoặc ou (young). Âm /ɒ/ thường viết là o, nhưng sau w chúng ta thường viết a: what /wɒt/, want /wɒnt/, watch /wɒtʃ/.
- ✓
The big fish swims. — /ɪ/
- ✓
My red pen is on the bed. — /e/
- ✓
The black cat is in the bag. — /æ/
- ✓
Mum has a cup of tea on the bus. — /ʌ/
- ✓
The dog is hot. — /ɒ/
- ✓
Look at this good book. — /ʊ/
3Nguyên âm dài
Nguyên âm dài cần nhiều thời gian hơn để đọc, và miệng thường căng hơn. Trong ký hiệu, hai dấu chấm ː cho biết âm đó dài. Tiếng Anh-Anh có năm nguyên âm dài. Tiếng Việt không phân biệt nguyên âm dài và ngắn theo cách này, nên người Việt hay đọc ship và sheep giống nhau — hãy kéo dài các nguyên âm dài thật rõ.
| Âm | Ví dụ | Cách phát âm |
|---|---|---|
| /iː/ | see, tea, green, me | mỉm cười, môi bè ra, dài |
| /ɑː/ | car, park, father, bath | miệng mở rộng, như khi khám bệnh: "aah" |
| /ɔː/ | door, four, walk, water | môi tròn, dài |
| /uː/ | food, blue, two, school | môi rất tròn, dài |
| /ɜː/ | bird, girl, work, nurse | môi thả lỏng, lưỡi ở giữa, dài |
4Ngắn hay dài? Cặp tối thiểu
Trong tiếng Anh, độ dài của nguyên âm có thể làm thay đổi nghĩa của từ. Những từ giống hệt nhau, chỉ khác một âm, được gọi là cặp tối thiểu (minimal pairs). Hãy luyện tập chúng: đọc từ có nguyên âm ngắn thật nhanh, và kéo nguyên âm dài thật dài. Nếu bạn đọc ship với nguyên âm dài, người nghe sẽ hiểu là sheep!
/ɪ/ hay /iː/?
| /ɪ/ ngắn | /iː/ dài |
|---|---|
| ship /ʃɪp/ | sheep /ʃiːp/ |
| sit /sɪt/ | seat /siːt/ |
| live /lɪv/ | leave /liːv/ |
| hit /hɪt/ | heat /hiːt/ |
| fill /fɪl/ | feel /fiːl/ |
/ʊ/ hay /uː/?
| /ʊ/ ngắn | /uː/ dài |
|---|---|
| full /fʊl/ | fool /fuːl/ |
| pull /pʊl/ | pool /puːl/ |
| look /lʊk/ | Luke /luːk/ |
/ɒ/ hay /ɔː/? /æ/ hay /ɑː/?
| Ngắn | Dài |
|---|---|
| shot /ʃɒt/ | short /ʃɔːt/ |
| pot /pɒt/ | port /pɔːt/ |
| hat /hæt/ | heart /hɑːt/ |
| cat /kæt/ | cart /kɑːt/ |
Một số nguyên âm ngắn cũng dễ bị nhầm với nhau. Ở đây sự khác biệt không nằm ở độ dài mà ở khẩu hình miệng. Với /æ/, hãy mở miệng thật rộng; với /e/, mở hẹp hơn; với /ʌ/, giữ miệng thả lỏng và mở một nửa.
| /e/ | /æ/ | /ʌ/ |
|---|---|---|
| bed /bed/ | bad /bæd/ | bud /bʌd/ |
| men /men/ | man /mæn/ | — |
| pen /pen/ | pan /pæn/ | — |
| — | cat /kæt/ | cut /kʌt/ |
| — | hat /hæt/ | hut /hʌt/ |
5Âm schwa /ə/: âm phổ biến nhất
Âm /ə/ được gọi là schwa. Đây là nguyên âm phổ biến nhất trong tiếng Anh. Nó rất ngắn, yếu và thả lỏng — giống như một tiếng "ơ" nhỏ. Chúng ta không bao giờ dùng nó trong âm tiết được nhấn. Nó xuất hiện trong các âm tiết yếu, và có thể được viết bằng bất kỳ chữ nguyên âm nào.
| Từ | Phát âm |
|---|---|
| about | /əˈbaʊt/ |
| banana | /bəˈnɑːnə/ |
| teacher | /ˈtiːtʃə/ |
| doctor | /ˈdɒktə/ |
| mother | /ˈmʌðə/ |
| London | /ˈlʌndən/ |
Những từ nhỏ như a, the, to, for và of thường cũng được đọc yếu trong câu và có âm schwa: a cup of tea = /ə ˈkʌp əv ˈtiː/. Tiếng Việt đọc mọi âm tiết rõ và đều nhau, nhưng nếu bạn đọc mọi nguyên âm tiếng Anh thật mạnh, tiếng Anh của bạn sẽ nghe chậm và không tự nhiên.
6Nguyên âm đôi: hai nguyên âm trong một
Nguyên âm đôi (diphthong) là âm bắt đầu bằng một nguyên âm rồi chuyển sang một nguyên âm khác. Miệng di chuyển trong khi phát âm. Ví dụ, trong my /aɪ/, bạn bắt đầu với miệng mở rộng và kết thúc gần ở vị trí của /ɪ/. Nguyên âm đôi dài, giống như nguyên âm dài.
| Âm | Ví dụ |
|---|---|
| /eɪ/ | day, name, eight, rain |
| /aɪ/ | my, five, night, buy |
| /ɔɪ/ | boy, toy, coin, enjoy |
| /əʊ/ | go, phone, home, snow |
| /aʊ/ | now, house, brown, mouth |
| /ɪə/ | here, ear, near, beer |
| /eə/ | hair, where, chair, wear |
Nguyên âm đôi cũng có thể tạo thành cặp tối thiểu với nguyên âm ngắn. Hãy so sánh: let /let/ — late /leɪt/, wet /wet/ — wait /weɪt/, not /nɒt/ — note /nəʊt/, hop /hɒp/ — hope /həʊp/. Thường thì chữ e câm ở cuối từ cho biết đó là nguyên âm đôi.
7Các phụ âm có ký hiệu đặc biệt
Phần lớn ký hiệu phụ âm trông giống các chữ cái bình thường: /p/, /b/, /t/, /d/, /k/, /f/, /m/, /n/, /l/, /s/, /z/, v.v. Nhưng một số phụ âm có ký hiệu đặc biệt. Chúng rất quan trọng, vì chúng thường có cách viết lạ.
| Âm | Ví dụ | Cách viết thường gặp |
|---|---|---|
| /ʃ/ | she, fish, station | sh, ti (trong -tion) |
| /tʃ/ | chair, watch, lunch | ch, tch |
| /ʒ/ | television, usually | s (trước -ion, -ual) |
| /dʒ/ | job, orange, bridge | j, g, dge |
| /j/ | yes, you, yellow | y (cả u trong use /juːz/) |
| /ŋ/ | sing, long, think | ng, n trước k |
| /θ/ | think, three, bath | th |
| /ð/ | this, mother, with | th |
Một số phụ âm đi thành cặp: miệng làm cùng một động tác, nhưng một âm có dùng giọng (cổ họng rung) còn âm kia chỉ dùng hơi. Hãy đặt ngón tay lên cổ họng và đọc /s/ rồi /z/: bạn sẽ cảm nhận được sự khác biệt.
| Chỉ có hơi (vô thanh) | Có giọng (hữu thanh) |
|---|---|
| /p/ pen | /b/ bed |
| /t/ tea | /d/ dog |
| /k/ cat | /ɡ/ go |
| /f/ fan | /v/ van |
| /s/ sun | /z/ zoo |
| /θ/ think | /ð/ this |
8Âm th: /θ/ và /ð/
Chữ th có hai âm, và cả hai đều khó với nhiều người học vì nhiều ngôn ngữ không có chúng. Chữ "th" trong tiếng Việt (thầy, thơ) là một âm hoàn toàn khác. Để phát âm, hãy đặt đầu lưỡi giữa hai hàm răng (hoặc ngay sau răng trên) và thổi hơi ra. Với /θ/, chỉ dùng hơi. Với /ð/, thêm giọng.
| /θ/ — chỉ có hơi | /ð/ — có giọng |
|---|---|
| think /θɪŋk/ | this /ðɪs/ |
| three /θriː/ | that /ðæt/ |
| thank you /θæŋk/ | the /ðə/ |
| Thursday /ˈθɜːzdeɪ/ | they /ðeɪ/ |
| month /mʌnθ/ | mother /ˈmʌðə/ |
| bath /bɑːθ/ | brother /ˈbrʌðə/ |
| mouth /maʊθ/ | with /wɪð/ |
Một cách nhớ đơn giản: /ð/ có trong những từ nhỏ, rất thông dụng (the, this, that, these, those, they, them, there, then) và ở giữa những từ như mother, father, brother và together. /θ/ có trong phần lớn các từ còn lại, đặc biệt là số đếm (three, thirteen, thirty, fourth, fifth) và ở cuối từ (bath, month, mouth).
Người học thường thay th bằng /s/, /t/, /f/, /z/ hoặc /d/. Người Việt hay đọc th thành "th" hoặc "t" tiếng Việt (three thành "tri"), và đọc /ð/ thành "d" hoặc "đ". Việc này có thể làm thay đổi từ. Hãy luyện các cặp tối thiểu sau.
| Có th | Không có th |
|---|---|
| think /θɪŋk/ | sink /sɪŋk/ |
| three /θriː/ | tree /triː/ |
| thank /θæŋk/ | tank /tæŋk/ |
| mouth /maʊθ/ | mouse /maʊs/ |
| they /ðeɪ/ | day /deɪ/ |
| then /ðen/ | den /den/ |
9W và V
Nhiều người học nhầm /w/ và /v/. Hai âm này được tạo ra theo cách rất khác nhau. Với /w/, răng không chạm vào đâu cả: hãy tròn môi thật nhỏ (như khi đọc /uː/) rồi mở ra thật nhanh — giống âm đầu của "oa" trong tiếng Việt. Với /v/, hãy đặt răng trên lên môi dưới và dùng giọng — bạn sẽ cảm thấy môi rung.
| /w/ — môi tròn | /v/ — răng chạm môi |
|---|---|
| wet /wet/ | vet /vet/ |
| west /west/ | vest /vest/ |
| wine /waɪn/ | vine /vaɪn/ |
| went /went/ | vent /vent/ |
- ✓
We visit our grandma every weekend.
- ✓
The vet is very kind to animals.
- ✓
What do you want for dinner? — Vegetables, please.
10H và âm ng /ŋ/
Âm /h/ chỉ là một hơi thở nhẹ, giống như khi bạn hà hơi lên mắt kính lạnh để lau. Một số người học đọc âm này quá mạnh, từ sâu trong cổ họng; người khác lại quên hẳn nó. Cả hai đều là vấn đề, vì h có thể làm thay đổi nghĩa.
| Có /h/ | Không có /h/ |
|---|---|
| hat /hæt/ | at /æt/ |
| hair /heə/ | air /eə/ |
| heat /hiːt/ | eat /iːt/ |
| hear /hɪə/ | ear /ɪə/ |
| hand /hænd/ | and /ænd/ |
Âm /ŋ/ được tạo ra ở phía sau miệng: cuống lưỡi chạm vào vòm miệng, và hơi đi ra qua mũi. Đây chính là âm "ng" trong tiếng Việt (ngày, sông), nên nó không khó với bạn. Âm này thường được viết là ng. Trong tiếng Anh-Anh chuẩn, chúng ta không thêm âm /ɡ/ ở cuối: sing là /sɪŋ/, không phải /sɪŋɡ/. Chữ n đứng trước k cũng được đọc là /ŋ/: think /θɪŋk/, pink /pɪŋk/.
| /n/ | /ŋ/ |
|---|---|
| sin /sɪn/ | sing /sɪŋ/ |
| thin /θɪn/ | thing /θɪŋ/ |
| win /wɪn/ | wing /wɪŋ/ |
| ran /ræn/ | rang /ræŋ/ |
11Chữ câm
Nhiều từ tiếng Anh có những chữ cái được viết nhưng không được đọc. Chúng được gọi là chữ câm (silent letters). Chúng tồn tại vì lý do lịch sử: hàng trăm năm trước, người ta có phát âm chúng. Ngày nay bạn chỉ cần ghi nhớ chúng. Dưới đây là những nhóm thường gặp nhất.
| Chữ câm | Ví dụ |
|---|---|
| k trước n | know /nəʊ/, knife /naɪf/, knee /niː/ |
| w trước r | write /raɪt/, wrong /rɒŋ/ |
| b sau m | climb /klaɪm/, comb /kəʊm/, thumb /θʌm/ |
| l trong một số từ | walk /wɔːk/, talk /tɔːk/, half /hɑːf/, could /kʊd/ |
| gh | night /naɪt/, daughter /ˈdɔːtə/, eight /eɪt/ |
| t trong một số từ | listen /ˈlɪsən/, castle /ˈkɑːsəl/ |
| h trong một số từ | hour /ˈaʊə/, honest /ˈɒnɪst/ |
| e ở cuối từ | name /neɪm/, home /həʊm/, love /lʌv/ |