1Hepsinin ardındaki tek düşünce: uzaklık bildiren geçmiş
İngilizcede özel bir "gerçek dışı" zaman yoktur. Bunun yerine İngilizce geçmiş zamanı ödünç alır ve onu bir uzaklık işareti olarak kullanır. Geçmiş zaman bir olayı zaman bakımından uzağa koyabilir (I lived in Leeds in 2010), dinleyiciden uzağa koyabilir (I wondered if you could help – kibarlık mesafesi) ya da gerçeklikten uzağa koyabilir (I wish I lived by the sea). Dil bilgisi uzmanları bu üçüncü kullanıma remote past ya da modal past (uzaklık bildiren geçmiş) der. Bunu tek bir düşünce olarak gördüğünüzde, uzun yapı listesi ayrı ayrı kurallardan oluşan bir liste olmaktan çıkar: bu sayfadaki her yapı yalnızca "ardından gelen şey (henüz) gerçek değil" anlamına gelir.
Tek biçim, birçok yapı
| Yapı | Uzaklık bildiren şimdiki / gelecek zaman | Uzaklık bildiren geçmiş |
|---|---|---|
| wish / if only | I wish I knew. | If only I had known. |
| as if / as though | He acts as if he were the boss. | She looked as if she had seen a ghost. |
| would rather / would sooner | I'd rather you stayed. | I'd sooner you hadn't told him. |
| suppose / supposing / imagine | Suppose you lost your job. | Supposing he had refused? |
| it's (high / about) time | It's time we left. | — (uzaklık bildiren geçmiş biçimi yok) |
| if it weren't for / but for | If it weren't for you… | If it hadn't been for you… |
Düzene dikkat edin. Şimdiki ya da gelecek zamanı uzaklaştırmak için bir adım geriye, Past Simple'a (ya da Past Continuous'a veya were'e) gideriz. Geçmişi uzaklaştırmak için bir adım daha geriye, Past Perfect'e gideriz. Daha geriye gidecek bir adım yoktur: Past Perfect İngilizcenin sahip olduğu en uzak biçimdir; bu yüzden ne kadar uzak olursa olsun her gerçek dışı geçmiş için o kullanılır.
2As if ve as though: olgular değil, inanç
C1 kuralı şöyle der: gerçek karşılaştırma → normal zaman, gerçek dışı karşılaştırma → geçmiş zaman. C2 düzeyinde daha doğru olan şudur: zaman olguları değil, konuşanın tutumunu gösterir. Aynı kişi, aynı durumda, konuşanın ne sezdirmek istediğine bağlı olarak iki şekilde de anlatılabilir.
| Cümle | Konuşanın sezdirdiği |
|---|---|
| He looks as if he's tired. | Muhtemelen gerçekten yorgun: gördüğümden bir sonuç çıkarıyorum. |
| He looks as if he were tired. | Daha resmî ve daha çekingen: yalnızca bir izlenimi anlatıyorum, doğru olmayabilir. |
| She talks as if she knows him. | Belki onu gerçekten tanıyordur; emin değilim. |
| She talks as if she knew him. | Onu hiç tanımadığından oldukça eminim. |
| He behaves as if he were a king. | Açıkça doğru değil: uzaklık bildiren biçim doğal seçimdir. |
Rahat konuşmada İngilizler, açıkça doğru olmayan karşılaştırmalarda bile çoğu zaman şimdiki zamanı kullanır: He walks round as if he owns the place. Bu normaldir, deyimseldir ve konuşmada hata sayılmaz. Ancak özenli yazıda, karşılaştırma doğru değilse uzaklık bildiren biçim (owned, were) beklenir ve bu biçim ne demek istediğinizi kesinleştirir. Sınavlar ve resmî metinler için iyi bir kural: doğru olmayan karşılaştırma → uzaklık bildiren biçim.
- ✓
It sounds as if the repairs are going to take longer than we thought.
duyduklarımızdan çıkardığımız gerçek bir sonuç
- ✓
The minister spoke as though the decision were entirely his own.
resmî; konuşan bundan şüpheli
- ✓
You look as if you've been running.
kanıttan çıkarılan bir sonuç: kızarmış yüz, nefes nefese kalmak
- ✓
She treats her cat as if it were a small child.
- ✓
As though he had nothing better to do, he spent the whole afternoon reorganising his bookshelves.
as though cümlenin başına da gelebilir
3As if + mastar ya da ortaç; it isn't as if…; like
As if ve as though'dan sonra her zaman tam bir yan cümle gerekmez. Yazıda, özellikle anlatılarda, bunların ardından çoğu zaman to'lu bir mastar (varmış gibi görünen bir niyeti gösterir), bir ortaç ya da bir sıfat gelir. Bu kısaltılmış biçimler zariftir ve edebiyatta ve gazetecilikte çok yaygındır.
| Yapı | Örnek |
|---|---|
| as if + to'lu mastar | She opened her mouth as if to speak, then changed her mind. |
| as if + -ing ortacı | He stood by the door as though waiting for someone. |
| as if + geçmiş ortaç | The crowd fell silent, as if hypnotised. |
| as if + sıfat | The old man sat perfectly still, as if unaware of the rain. |
It isn't as if / it's not as if, konuşanın bir endişeyi, bir bahaneyi ya da bir şikâyeti reddetmek için kullandığı bir olguyu sunar: It's not as if we're short of money (= paramız kıt değil, öyleyse neden endişeleniyoruz?). Burada yan cümle genellikle gerçek bir zaman alır, çünkü konuşan tersini reddetmek için gerçek durumu anlatmaktadır. Uzaklık bildiren biçim (It isn't as if we were short of money) de mümkündür, ama daha resmî duyulur.
- ✓
Why don't you ring her? It's not as if she doesn't want to hear from you.
- ✓
It isn't as though the instructions are difficult — you just didn't read them.
- ✓
Take the job. It's not as if you've got anything to lose.
Gündelik İngiliz İngilizcesinde as if yerine like çok yaygın olarak kullanılır: It looks like it's going to rain. He acts like he owns the place. Resmî yazıda bundan kaçının. Şunu da unutmayın: look like, sound like ve feel like'tan sonra bir isim öbeği gelebilir; as if ise bir yan cümle ya da yukarıdaki kısaltılmış biçimlerden birini ister: It looks like rain (as if rain değil). Feel like + -ing ise "canı istemek" anlamına gelen farklı bir ifadedir: I feel like going for a walk.
4Would rather, would sooner, I'd just as soon
C1 düzeyinde iki yapıyı öğrendiniz: aynı özne + fiilin yalın hâli (I'd rather stay) ve başka bir özne + geçmiş zaman (I'd rather you stayed). C2 düzeyinde şikâyetlerde ve kibar eleştirilerde yaygın olan uzaklık bildiren geçmiş biçimlerine ve daha seyrek kullanılan iki seçeneğe de, would sooner ve I'd just as soon'a, ihtiyacınız var.
| Zaman ve özne | Biçim | Örnek |
|---|---|---|
| aynı özne, şimdiki / gelecek zaman | would rather + fiilin yalın hâli | I'd rather walk, thanks. |
| aynı özne, geçmiş | would rather + have + geçmiş ortaç | I'd rather have walked — the taxi cost a fortune. |
| başka özne, şimdiki / gelecek zaman | would rather + özne + geçmiş zaman | I'd rather you didn't eat in the car. |
| başka özne, geçmiş | would rather + özne + Past Perfect | I'd rather you hadn't invited him without asking me. |
Would sooner tamamen aynı yapılara uyar ve aynı anlama gelir. İngiliz İngilizcesine daha özgüdür, biraz daha gündelik ve çoğu zaman biraz daha vurgulu duyulur: I'd sooner walk than pay twenty pounds for a taxi. I'd sooner you didn't mention it to anyone. I'd just as soon (= benim için de fark etmez ama … tercih ederim) hayır demenin ya da bir ricada bulunmanın yumuşak, oldukça ölçülü bir yoludur: I'd just as soon you didn't tell my parents. Tonu kibar ama kararlıdır.
- ✓
Would you rather I came back later?
kibar bir teklif
- ✓
My grandmother would sooner we visited her at the weekend than on a weekday.
- ✓
I'd rather they had told us the truth from the start.
geçmişteki bir eylemle ilgili pişmanlık
- ✓
I'd just as soon you left the decision to me.
- ✗
I'd rather you would stay.
would rather'dan sonra would gelmez: I'd rather you stayed.
5Suppose, supposing, imagine, say, what if
Bu ifadelerin hepsi dinleyiciden bir durumu gözünün önüne getirmesini ister. Her birinin ardından üç farklı biçim gelebilir ve biçim, konuşanın durumu gerçekliğe ne kadar yakın gördüğünü gösterir. Bu üçlü seçim, C2 düzeyinin kilit noktasıdır.
| Biçim | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| şimdiki zaman | açık, gerçekçi bir olasılık | Suppose the shop is closed — where shall we go? |
| geçmiş zaman (uzaklık bildiren) | hayalî ya da olası olmayan bir şimdiki / gelecek durum | Suppose the shop were closed for a whole month — what would you do? |
| Past Perfect (uzaklık bildiren geçmiş) | hayalî bir geçmiş: olmadı | Supposing the shop had been closed — what would you have done? |
Suppose ve what if bir öneri de yapabilir. Şimdiki zamanla doğrudan, geçmiş zamanla daha çekingen ve kibar duyulur: Suppose we take a break (= hadi mola verelim). Suppose we took a break? (= mola versek nasıl olur?). What if endişeler ve sitemler için yaygındır: What if you'd been hurt? (= yaralanabilirdin ve bu korkunç olurdu).
Say gündelik bir seçenektir: Say you won the lottery — what would you buy first? Imagine'den sonra bir yan cümle ya da -ing gelir: Imagine you had a year off. Imagine living in a lighthouse! Imagine to live değil.
- ✓
Supposing the bridge were closed, how long would the detour take?
- ✓
Say we left at six — would we miss the traffic?
- ✓
What if the email had gone to the whole company?
olmamış bir geçmiş
- ✓
Imagine having to learn all these dates by heart!
- ✗
Supposing you will miss the last train, what would you do?
supposing'den sonra will gelmez: Supposing you missed the last train…
6It's time, it's high time, it's about time: incelikler
It's time'dan sonra üç yapı kullanılır ve bunların tonu farklıdır. It's time + to'lu mastar nötr ve geneldir. It's time for + biri + to'lu mastar da nötrdür. It's time + özne + geçmiş zaman, eylemin biraz geciktiğini ve aslında çoktan başlamış olması gerektiğini sezdirir; high ya da about ile açık bir eleştiri ya da sabırsızlık ifadesine dönüşür.
| Yapı | Ton | Örnek |
|---|---|---|
| it's time + to'lu mastar | nötr: doğru an geldi | It's time to go. |
| it's time for + biri + to'lu mastar | nötr, bir özneyle | It's time for us to go. |
| it's time + özne + geçmiş zaman | aslında çoktan olması gerekiyordu | It's time we went. |
| it's high / about time + özne + geçmiş zaman | sabırsızlık, eleştiri | It's about time you found a job. |
Birkaç ayrıntı. Birincisi, uzaklık bildiren geçmiş biçimi yoktur: it's time'dan sonra asla Past Perfect kullanmayız (It's high time we had left değil). İkincisi, olumsuz bir fiil doğal duyulmaz; bunun yerine olumsuz anlamlı bir fiil kullanın: It's time you stopped eating so many sweets (It's time you didn't eat… değil). Üçüncüsü, be fiiliyle olağan biçim were değil, was'tır: It's time I was going. It's about time it was fixed. Son olarak, tek başına It's about time! yaygın bir ünlemdir: You're here at last — it's about time! (Türkçedeki "Nihayet!", "Ne zamandır bekliyoruz!" gibi.)
- ✓
It's high time the council repainted the bus shelters.
- ✓
It's late. I think it's time we were heading home.
Past Continuous: bu da doğal
- ✓
It was high time the school replaced its old computers.
geçmiş zamandaki bir ana fiilden sonra biçim değişmez
- ✗
It's time we had gone home.
it's time'dan sonra Past Perfect gelmez: It's time we went home.
7Wish ve if only: C2'de yeni olanlar
wish'in temel yapıları B2 düzeyinde öğretilir. İşte ileri düzey öğrencilerin hâlâ yanlış yaptığı incelikler. Wish + would yalnızca sinir bozucu insanlar için değildir; konuşanın istediği ama kontrol edemediği her değişiklik için, hava durumu ve nesneler de dâhil, kullanılır: I wish it would stop raining (bir değişiklik istiyorum). Bunu I wish it wasn't raining (şimdiki durumdan hoşlanmıyorum) ile karşılaştırın. İkisi de doğrudur, ama farklı şeylere odaklanırlar.
| Yapı | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| wish + Past Continuous | şimdiki durumdan hoşlanmamak | I wish it wasn't raining. |
| wish + would | istenen ama elimizde olmayan bir değişiklik | I wish it would stop raining. |
| wish + could have + geçmiş ortaç | geçmişteki bir yetenek ya da fırsatla ilgili pişmanlık | I wish I could have come to your wedding. |
| wish + to'lu mastar | resmî: istemek | I wish to make a complaint. |
| wish + biri + isim | iyi dilekler | We wish you a safe journey. |
If only'nin ikinci ve oldukça farklı bir kullanımı daha vardır: if only to… / if only because… "tek neden bu olsa bile, sırf … için" anlamına gelir. Bu hiç de bir dilek değildir: I'll go to the meeting, if only to hear what they're planning. She agreed, if only because she was too tired to argue. If only'yi "yalnızca … koşuluyla" anlamına gelen only if ile karıştırmayın: You can borrow the car only if you're back by ten.
- ✓
I wish the lift would work for once — it's always out of order.
- ✓
I'll read the report again, if only to check that nothing important is missing.
- ✓
If only the bus would come! We've been waiting for half an hour.
- ✗
I wish you will enjoy your new job.
Gelecekle ilgili iyi dilekler için: I hope you enjoy… ya da I wish you every success.
8Geçmiş zamandaki bir ana fiilden sonra zamana ne olur?
Ana fiilin kendisi geçmiş zamanda olduğunda (wished, looked as if, dolaylı anlatımda would rather) ne olur? Uzaklık bildiren biçim bir kez daha geriye kaymaz. wish ya da as if'ten sonraki Past Simple zaten "ana fiille aynı zamanı", Past Perfect ise "ana fiilden daha önceki zamanı" anlatır. Önemli olan ana fiilin zamanı değil, yalnızca zaman ilişkisidir.
| Ana fiil şimdiki zamanda | Ana fiil geçmiş zamanda |
|---|---|
| He wishes he were taller. | As a teenager, he wished he were taller. (aynı zaman) |
| She regrets it: she wishes she had stayed. | Years later, she wished she had stayed. (daha önce) |
| He looks as if he's been crying. | He looked as if he had been crying. |
| It's time we left. | It was time we left. |
| I'd rather you didn't come. | She said she'd rather I didn't come. |
Bu nedenle geçmiş zamandaki bir ana fiilden sonra gerçek ve gerçek dışı karşılaştırma arasındaki fark çoğu zaman ortadan kalkar: He looked as if he was ill hem "muhtemelen hastaydı" hem de "hasta değildi ama öyle görünüyordu" anlamına gelebilir. Bunu yalnızca bağlam açıklığa kavuşturur. Resmî yazıda were yardımcı olur: He behaved as if he were the owner gerçek dışı bir karşılaştırmayı işaret eder.
9Were mi, was mı? Üslup ve were'ün yanlış olduğu yerler
Gerçek dışı yapılarda were'ün bütün şahıslarla kullanıldığını ve konuşmada was'ın yaygın olduğunu biliyorsunuz (C1). C2 düzeyinde önemli olan noktalar şunlardır: were ne zaman tek seçenektir, ne zaman yalnızca daha resmîdir ve ne zaman aslında bir hatadır.
| Durum | Örnek |
|---|---|
| yalnızca were: devrik yapı | Were it not for the volunteers…; Were I to accept… |
| (neredeyse) her zaman were: kalıplaşmış ifadeler | If I were you…; as it were (= tabiri caizse, deyim yerindeyse) |
| resmî yazıda were tercih edilir | The witness spoke as though he were reading from a script. |
| konuşmada was ya da were | I wish it was / were the weekend. |
| yalnızca was: gerçek geçmiş durumlar | If she was angry, she didn't show it. |
Tehlike son satırdadır. Resmî görünmeye hevesli bazı ileri düzey öğrenciler, hiç de varsayımsal olmayan cümlelerde were kullanır. If + geçmiş zaman gerçek bir geçmiş durumu anlatabilir (If he was at home, why didn't he answer?) ve if ya da whether ile kurulan dolaylı sorular da gerçektir (She asked whether I was ready). Burada were bir aşırı düzeltmedir (hypercorrection) – yani fazla doğru olmaya çalışırken yapılan bir hata. Were'ü yalnızca durum gerçek dışıyken kullanın.
- ✓
If the hotel was full, they should have told us when we booked.
gerçek: otel muhtemelen doluydu
- ✓
If the hotel were full, we would stay with friends.
gerçek dışı: otel dolu değil
- ✓
I asked the guide whether the castle was open on Sundays.
- ✗
I asked the guide whether the castle were open on Sundays.
Dolaylı soru gerçektir, bu yüzden yalnızca was doğrudur.
10If it weren't for, if it hadn't been for, but for
Bu yapılar her şeyi değiştiren tek şeyi adlandırır (bkz. C1: İleri düzey koşul cümleleri). C2 düzeyinde üç ayrıntıya dikkat edin. Birincisi, it boş bir öznedir: ardından ne gelirse gelsin her zaman it'tir ve her zaman tekildir: If it weren't for my parents (If they weren't for my parents değil). İkincisi, karışık koşul cümlelerinde (mixed conditionals) olduğu gibi koşulun zamanı ile sonucun zamanı farklı olabilir. Üçüncüsü, but for'dan sonra bir isim öbeği gelir; ancak resmî İngilizcede but for the fact that + yan cümle de mümkündür.
| Biçim | Zaman ve üslup | Örnek |
|---|---|---|
| if it weren't / wasn't for | şimdiki zaman ya da genel; weren't daha resmîdir | If it weren't for the noise, I'd sleep well. |
| if it hadn't been for | geçmiş | If it hadn't been for the map, we'd have got lost. |
| if it hadn't been for + would (now) | karışık: geçmişteki neden, şimdiki sonuç | If it hadn't been for that teacher, I wouldn't be a scientist today. |
| were it not for / had it not been for | resmî, devrik | Had it not been for the delay, we would have arrived by noon. |
| but for + isim / but for the fact that | resmî, edebî | But for the fact that the road was closed, we would have arrived on time. |
| if not for + isim | nötr, gazetecilikte yaygın | If not for his injury, he would have won. |
- ✓
If it weren't for online banking, I'd hardly ever need to go into town.
- ✓
If it hadn't been for your phone call, I would still be waiting at the wrong station.
karışık zaman
- ✓
But for the generosity of local businesses, the festival could not take place.
- ✗
If they hadn't been for the volunteers, the event would have been cancelled.
Her zaman it: If it hadn't been for the volunteers…
11İleri düzey öğrencilerin tipik hataları
Türkçe bu anlamların çoğunu -sa / -saydı koşul ekiyle ve "-mış gibi" yapısıyla anlatır; "-mış gibi" ise ana fiilin zamanı ne olursa olsun aynı kalır. Bu yüzden öğrenciler uzaklık bildiren yan cümleye would koyar, geçmiş zamanlı anlatılarda as if'ten sonra şimdiki zamanı kullanır ve "if it weren't for" yapısını would ile kurar. Başka bir hata grubu da fazla çabalamaktan kaynaklanır: durum gerçekken were kullanmak ya da it's time'dan sonra Past Perfect kullanmak.