1Jedna idea za wszystkimi konstrukcjami: przeszłość oddalająca
Angielski nie ma specjalnego „nierzeczywistego” czasu. Zamiast tego pożycza czas przeszły i używa go jako znaku dystansu. Czas przeszły może oddalać zdarzenie w czasie (I lived in Leeds in 2010), oddalać mówiącego od słuchacza (I wondered if you could help — grzecznościowy dystans) albo oddalać od rzeczywistości (I wish I lived by the sea). To trzecie użycie gramatycy nazywają przeszłością oddalającą lub modalną (remote / modal past). Gdy zobaczysz w tym jedną ideę, długa lista konstrukcji przestaje być listą osobnych zasad: każda konstrukcja na tej stronie znaczy po prostu „to, co następuje, nie jest (jeszcze) rzeczywiste”.
Jedna forma, wiele konstrukcji
| Konstrukcja | Oddalona teraźniejszość / przyszłość | Oddalona przeszłość |
|---|---|---|
| wish / if only | I wish I knew. | If only I had known. |
| as if / as though | He acts as if he were the boss. | She looked as if she had seen a ghost. |
| would rather / would sooner | I'd rather you stayed. | I'd sooner you hadn't told him. |
| suppose / supposing / imagine | Suppose you lost your job. | Supposing he had refused? |
| it's (high / about) time | It's time we left. | — (brak formy oddalonej przeszłości) |
| if it weren't for / but for | If it weren't for you… | If it hadn't been for you… |
Zwróć uwagę na wzór. Aby oddalić teraźniejszość lub przyszłość, cofamy się o jeden krok — do Past Simple (albo Past Continuous, albo were). Aby oddalić przeszłość, cofamy się o kolejny krok — do Past Perfect. Dalszego kroku nie ma: Past Perfect to najbardziej oddalona forma, jaką ma angielski, więc służy do wyrażania każdej nierzeczywistej przeszłości, nawet bardzo odległej.
2As if i as though: przekonania, a nie fakty
Zasada z poziomu C1 mówi: porównanie rzeczywiste → zwykły czas, porównanie nierzeczywiste → czas przeszły. Na poziomie C2 dokładniej jest powiedzieć, że czas pokazuje nastawienie mówiącego, a nie fakty. Tę samą osobę w tej samej sytuacji można opisać na oba sposoby — w zależności od tego, co mówiący chce zasugerować.
| Zdanie | Co sugeruje mówiący |
|---|---|
| He looks as if he's tired. | Prawdopodobnie naprawdę jest zmęczony: wyciągam wniosek z tego, co widzę. |
| He looks as if he were tired. | Bardziej oficjalnie i ostrożniej: opisuję tylko wrażenie, które może być mylne. |
| She talks as if she knows him. | Może naprawdę go zna; nie mam pewności. |
| She talks as if she knew him. | Niemal na pewno wcale go nie zna. |
| He behaves as if he were a king. | Wyraźnie nieprawda: naturalnym wyborem jest forma oddalona. |
W swobodnej rozmowie Brytyjczycy często używają czasu teraźniejszego nawet w porównaniach oczywiście nieprawdziwych: He walks round as if he owns the place. W mowie to normalne, idiomatyczne i nie jest błędem. W starannym tekście pisanym oczekuje się jednak formy oddalonej (owned, were), gdy porównanie jest nieprawdziwe — i wtedy twoje znaczenie jest jednoznaczne. Dobra zasada na egzaminy i do tekstów oficjalnych: porównanie nieprawdziwe → forma oddalona.
- ✓
It sounds as if the repairs are going to take longer than we thought.
rzeczywisty wniosek z tego, co usłyszeliśmy
- ✓
The minister spoke as though the decision were entirely his own.
styl oficjalny; mówiący w to wątpi
- ✓
You look as if you've been running.
wniosek z dowodów: czerwona twarz, zadyszka
- ✓
She treats her cat as if it were a small child.
- ✓
As though he had nothing better to do, he spent the whole afternoon reorganising his bookshelves.
as though może też otwierać zdanie
3As if + bezokolicznik lub imiesłów; it isn't as if…; like
Po as if i as though nie zawsze musi stać pełne zdanie. W tekstach pisanych, zwłaszcza w narracji, często występuje po nich bezokolicznik z to (pokazujący zamiar, który zdawał się istnieć), imiesłów albo przymiotnik. Te skrócone formy są eleganckie i bardzo częste w literaturze i dziennikarstwie.
| Schemat | Przykład |
|---|---|
| as if + bezokolicznik z to | She opened her mouth as if to speak, then changed her mind. |
| as if + imiesłów z -ing | He stood by the door as though waiting for someone. |
| as if + imiesłów bierny | The crowd fell silent, as if hypnotised. |
| as if + przymiotnik | The old man sat perfectly still, as if unaware of the rain. |
It isn't as if / it's not as if wprowadza fakt, którym mówiący odrzuca obawę, wymówkę lub skargę (jak polskie „przecież nie jest tak, że…”): It's not as if we're short of money (= nie brakuje nam pieniędzy, więc po co się martwić?). Tutaj zdanie zwykle ma czas rzeczywisty, bo mówiący opisuje faktyczną sytuację, żeby zaprzeczyć czemuś przeciwnemu. Forma oddalona (It isn't as if we were short of money) jest możliwa, ale brzmi bardziej oficjalnie.
- ✓
Why don't you ring her? It's not as if she doesn't want to hear from you.
- ✓
It isn't as though the instructions are difficult — you just didn't read them.
- ✓
Take the job. It's not as if you've got anything to lose.
W nieoficjalnej brytyjskiej angielszczyźnie zamiast as if powszechnie używa się like: It looks like it's going to rain. He acts like he owns the place. Unikaj tego w oficjalnym stylu pisanym. Pamiętaj też, że po look like, sound like i feel like może stać grupa rzeczownikowa, a po as if potrzebne jest zdanie albo jedna z powyższych form skróconych: It looks like rain (nie as if rain). Feel like + -ing to inne wyrażenie, znaczące „mieć ochotę”: I feel like going for a walk.
4Would rather, would sooner, I'd just as soon
Na poziomie C1 poznaliśmy dwa schematy: ten sam podmiot + forma podstawowa czasownika (I'd rather stay) oraz inny podmiot + czas przeszły (I'd rather you stayed). Na poziomie C2 potrzebujesz też form oddalonej przeszłości, częstych w skargach i taktownej krytyce, oraz dwóch rzadszych odpowiedników: would sooner i I'd just as soon.
| Czas i podmiot | Forma | Przykład |
|---|---|---|
| ten sam podmiot, teraźniejszość / przyszłość | would rather + forma podstawowa czasownika | I'd rather walk, thanks. |
| ten sam podmiot, przeszłość | would rather + have + imiesłów bierny | I'd rather have walked — the taxi cost a fortune. |
| inny podmiot, teraźniejszość / przyszłość | would rather + podmiot + czas przeszły | I'd rather you didn't eat in the car. |
| inny podmiot, przeszłość | would rather + podmiot + Past Perfect | I'd rather you hadn't invited him without asking me. |
Would sooner ma dokładnie te same schematy i to samo znaczenie. Jest bardziej typowe dla brytyjskiej angielszczyzny, brzmi trochę mniej oficjalnie i często trochę dobitniej: I'd sooner walk than pay twenty pounds for a taxi. I'd sooner you didn't mention it to anyone. I'd just as soon (= właściwie wolał(a)bym, byłoby mi milej) to łagodny, dość powściągliwy sposób odmowy albo wyrażenia prośby: I'd just as soon you didn't tell my parents. Ton jest grzeczny, ale stanowczy.
- ✓
Would you rather I came back later?
taktowna propozycja
- ✓
My grandmother would sooner we visited her at the weekend than on a weekday.
- ✓
I'd rather they had told us the truth from the start.
żal z powodu czynności w przeszłości
- ✓
I'd just as soon you left the decision to me.
- ✗
I'd rather you would stay.
Po would rather nie ma would: I'd rather you stayed. Polskie „wolałbym, żebyś został” kusi, by dodać would.
5Suppose, supposing, imagine, say, what if
Wszystkie te wyrażenia proszą słuchacza, by wyobraził sobie jakąś sytuację. Po każdym z nich mogą stać trzy różne formy, a forma pokazuje, jak blisko rzeczywistości mówiący umieszcza tę sytuację. Ten trójstopniowy wybór to najważniejsza kwestia na poziomie C2.
| Forma | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| czas teraźniejszy | otwarta, realna możliwość | Suppose the shop is closed — where shall we go? |
| czas przeszły (oddalony) | wyobrażona lub mało prawdopodobna teraźniejszość / przyszłość | Suppose the shop were closed for a whole month — what would you do? |
| Past Perfect (oddalona przeszłość) | wyobrażona przeszłość: to się nie wydarzyło | Supposing the shop had been closed — what would you have done? |
Suppose i what if mogą też wyrażać propozycję. Z czasem teraźniejszym brzmi ona bezpośrednio, z czasem przeszłym — ostrożniej i grzeczniej: Suppose we take a break (= zróbmy przerwę). Suppose we took a break? (= a może by tak…?). What if jest częste przy obawach i wyrzutach: What if you'd been hurt? (= mogłeś/mogłaś zrobić sobie krzywdę, a to byłoby straszne).
Say to nieoficjalny odpowiednik: Say you won the lottery — what would you buy first? Po imagine stoi zdanie albo forma -ing: Imagine you had a year off. Imagine living in a lighthouse! Nie: Imagine to live.
- ✓
Supposing the bridge were closed, how long would the detour take?
- ✓
Say we left at six — would we miss the traffic?
- ✓
What if the email had gone to the whole company?
przeszłość, która się nie wydarzyła
- ✓
Imagine having to learn all these dates by heart!
- ✗
Supposing you will miss the last train, what would you do?
Po supposing nie ma will: Supposing you missed the last train…
6It's time, it's high time, it's about time: niuanse
Po it's time stoją trzy konstrukcje i różnią się tonem. It's time + bezokolicznik z to jest neutralne i ogólne. It's time for + osoba + bezokolicznik z to też jest neutralne. It's time + podmiot + czas przeszły sugeruje, że czynność jest trochę spóźniona i powinna już się dziać; z high lub about staje się wyraźną krytyką albo wyrazem zniecierpliwienia.
| Konstrukcja | Ton | Przykład |
|---|---|---|
| it's time + bezokolicznik z to | neutralny: nadszedł właściwy moment | It's time to go. |
| it's time for + osoba + bezokolicznik z to | neutralny, z podmiotem | It's time for us to go. |
| it's time + podmiot + czas przeszły | to powinno już się dziać | It's time we went. |
| it's high / about time + podmiot + czas przeszły | zniecierpliwienie, krytyka | It's about time you found a job. |
Kilka szczegółów. Po pierwsze, nie ma formy oddalonej przeszłości: po it's time nigdy nie używamy Past Perfect (nie It's high time we had left). Po drugie, czasownik w przeczeniu brzmi nienaturalnie; użyj zamiast tego czasownika o znaczeniu przeczącym: It's time you stopped eating so many sweets (nie It's time you didn't eat…). Po trzecie, z be zwykłą formą jest was, nie were: It's time I was going. It's about time it was fixed. I wreszcie: samo It's about time! to częsty okrzyk (jak polskie „Najwyższy czas!”): You're here at last — it's about time!
- ✓
It's high time the council repainted the bus shelters.
- ✓
It's late. I think it's time we were heading home.
Past Continuous: też naturalne
- ✓
It was high time the school replaced its old computers.
po czasowniku głównym w przeszłości forma się nie zmienia
- ✗
It's time we had gone home.
Po it's time nie ma Past Perfect: It's time we went home.
7Wish i if only: co nowego na poziomie C2
Podstawowe schematy z wish omawia się na poziomie B2. Oto niuanse, w których zaawansowani uczniowie wciąż popełniają błędy. Wish + would nie dotyczy tylko irytujących ludzi; dotyczy każdej zmiany, której mówiący chce, ale nie może kontrolować — także pogody i rzeczy: I wish it would stop raining (chcę zmiany). Porównaj I wish it wasn't raining (nie podoba mi się obecny stan). Oba zdania są poprawne, ale skupiają się na czym innym.
| Schemat | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| wish + Past Continuous | niezadowolenie z obecnego stanu | I wish it wasn't raining. |
| wish + would | pożądana zmiana, na którą nie mamy wpływu | I wish it would stop raining. |
| wish + could have + imiesłów bierny | żal z powodu umiejętności lub szansy w przeszłości | I wish I could have come to your wedding. |
| wish + bezokolicznik z to | styl oficjalny: chcieć, pragnąć | I wish to make a complaint. |
| wish + osoba + rzeczownik | życzenia | We wish you a safe journey. |
If only ma drugie, zupełnie inne użycie: if only to… / if only because… znaczy „choćby tylko po to, żeby…” / „choćby tylko dlatego, że…”. To w ogóle nie jest życzenie: I'll go to the meeting, if only to hear what they're planning. She agreed, if only because she was too tired to argue. Nie myl if only z only if, które znaczy „tylko pod warunkiem, że”: You can borrow the car only if you're back by ten.
- ✓
I wish the lift would work for once — it's always out of order.
- ✓
I'll read the report again, if only to check that nothing important is missing.
- ✓
If only the bus would come! We've been waiting for half an hour.
- ✗
I wish you will enjoy your new job.
Życzenia na przyszłość wyrażamy przez I hope you enjoy… albo I wish you every success (polskie „życzę ci, żebyś…” nie przekłada się na wish + will).
8Po czasowniku głównym w przeszłości: co się dzieje z czasem?
Co się dzieje, gdy sam czasownik główny jest w czasie przeszłym (wished, looked as if, would rather w mowie zależnej)? Forma oddalona nie cofa się ponownie. Past Simple po wish lub as if już wyraża „ten sam czas co czasownik główny”, a Past Perfect — „wcześniej niż czasownik główny”. Liczy się tylko relacja czasowa, a nie czas czasownika głównego.
| Czasownik główny w czasie teraźniejszym | Czasownik główny w czasie przeszłym |
|---|---|
| He wishes he were taller. | As a teenager, he wished he were taller. (ten sam czas) |
| She regrets it: she wishes she had stayed. | Years later, she wished she had stayed. (wcześniej) |
| He looks as if he's been crying. | He looked as if he had been crying. |
| It's time we left. | It was time we left. |
| I'd rather you didn't come. | She said she'd rather I didn't come. |
Dlatego po czasowniku głównym w przeszłości różnica między porównaniem rzeczywistym a nierzeczywistym często znika: He looked as if he was ill może znaczyć „prawdopodobnie był chory” albo „nie był, ale tak wyglądał”. Wyjaśnia to dopiero kontekst. W oficjalnym stylu pisanym pomaga were: He behaved as if he were the owner sygnalizuje porównanie nierzeczywiste.
9Were czy was: rejestr i sytuacje, w których were jest błędem
Wiesz już, że w konstrukcjach nierzeczywistych were stoi przy wszystkich osobach, a was jest częste w mowie (C1). Na poziomie C2 ważne jest, kiedy were jest jedynym wyborem, kiedy jest po prostu bardziej oficjalne, a kiedy jest wręcz błędem.
| Sytuacja | Przykład |
|---|---|
| tylko were: inwersja | Were it not for the volunteers…; Were I to accept… |
| (prawie) zawsze were: stałe wyrażenia | If I were you…; as it were (= że tak powiem) |
| were preferowane w oficjalnym stylu pisanym | The witness spoke as though he were reading from a script. |
| was albo were w mowie | I wish it was / were the weekend. |
| tylko was: rzeczywiste sytuacje w przeszłości | If she was angry, she didn't show it. |
Ostatni wiersz to pułapka. Niektórzy zaawansowani uczniowie, chcąc brzmieć oficjalnie, używają were w zdaniach, które wcale nie są hipotetyczne. If + czas przeszły może opisywać rzeczywistą sytuację w przeszłości (If he was at home, why didn't he answer?), a pytania zależne z if lub whether też są rzeczywiste (She asked whether I was ready). Tutaj were to hiperpoprawność — błąd popełniony z nadmiernej chęci bycia poprawnym. Używaj were tylko tam, gdzie sytuacja jest nierzeczywista.
- ✓
If the hotel was full, they should have told us when we booked.
rzeczywiste: prawdopodobnie był pełny
- ✓
If the hotel were full, we would stay with friends.
nierzeczywiste: nie jest pełny
- ✓
I asked the guide whether the castle was open on Sundays.
- ✗
I asked the guide whether the castle were open on Sundays.
Pytanie zależne jest rzeczywiste, więc poprawne jest tylko was.
10If it weren't for, if it hadn't been for, but for
Te konstrukcje nazywają jedyną rzecz, od której wszystko zależy — jak polskie „gdyby nie…” (zob. C1: Zaawansowane zdania warunkowe). Na poziomie C2 zwróć uwagę na trzy szczegóły. Po pierwsze, it jest pustym podmiotem: zawsze it i zawsze w liczbie pojedynczej, bez względu na to, co następuje: If it weren't for my parents (nie If they weren't for my parents). Po drugie, czas warunku i czas skutku mogą się różnić, jak w mieszanych okresach warunkowych. Po trzecie, po but for stoi grupa rzeczownikowa, ale w oficjalnej angielszczyźnie możliwe jest też but for the fact that + zdanie.
| Forma | Czas i rejestr | Przykład |
|---|---|---|
| if it weren't / wasn't for | teraźniejszość lub ogólnie; weren't jest bardziej oficjalne | If it weren't for the noise, I'd sleep well. |
| if it hadn't been for | przeszłość | If it hadn't been for the map, we'd have got lost. |
| if it hadn't been for + would (teraz) | mieszany: przyczyna w przeszłości, skutek w teraźniejszości | If it hadn't been for that teacher, I wouldn't be a scientist today. |
| were it not for / had it not been for | oficjalnie, z inwersją | Had it not been for the delay, we would have arrived by noon. |
| but for + rzeczownik / but for the fact that | oficjalnie, literacko | But for the fact that the road was closed, we would have arrived on time. |
| if not for + rzeczownik | neutralnie, częste w dziennikarstwie | If not for his injury, he would have won. |
- ✓
If it weren't for online banking, I'd hardly ever need to go into town.
- ✓
If it hadn't been for your phone call, I would still be waiting at the wrong station.
czasy mieszane: przyczyna w przeszłości, skutek w teraźniejszości
- ✓
But for the generosity of local businesses, the festival could not take place.
- ✗
If they hadn't been for the volunteers, the event would have been cancelled.
Zawsze it: If it hadn't been for the volunteers…
11Typowe błędy zaawansowanych uczniów
Polski wyraża wszystkie te znaczenia jedną cząstką trybu przypuszczającego (by, gdyby, żeby) i zwykle tą samą formą w obu częściach zdania, a po „jakby” może stać różna forma czasownika. W efekcie uczniowie wstawiają would do zdania nierzeczywistego, używają czasu teraźniejszego po as if w narracji w przeszłości i tłumaczą „gdyby nie” z would. Kolejna grupa błędów bierze się z nadgorliwości: używania were tam, gdzie sytuacja jest rzeczywista, albo Past Perfect po it's time.