Eenglish-tests.com
C2

Spójność dłuższych tekstów

Tekst to coś więcej niż lista poprawnych zdań. Każde zdanie musi coś przejąć od poprzedniego i coś przekazać następnemu, tak aby czytelnik bez wysiłku śledził tok myśli. Gramatyczne i leksykalne powiązania, które to umożliwiają, nazywamy spójnością (cohesion): to słowa takie jak this decision, such an approach, the latter, dobrze dobrany rzeczownik ogólny, na przykład the issue, oraz taka kolejność informacji, w której to, co czytelnik już wie, stoi na początku, a to, co nowe — na końcu. W tej lekcji dowiesz się, jak autorzy na poziomie C2 posługują się odesłaniami, rzeczownikami podsumowującymi, the former i the latter, zastępowaniem i elipsą między zdaniami, łańcuchami leksykalnymi, kolejnością „znane — nowe”, tematem i rematem oraz powiązaniami między akapitami — i jak unikać dwuznacznych it i this, przez które nawet płynnie napisany tekst trudno śledzić.

1Co sprawia, że tekst się „trzyma”?

Spójność (cohesion) to widoczny „klej” między zdaniami: słowa, które odsyłają wstecz, słowa, które coś zastępują, słowa, które powtarzają lub przywołują wcześniejsze, oraz wyrażenia łączące. Koherencja (coherence) to głębsza logika — czy myśli mają sens w tej kolejności. Tekst może być spójny, a mimo to niekoherentny (pełen łączników, ale nielogiczny), a dobra spójność nie uratuje chaotycznego wywodu. Kiedy jednak myśli są jasne, to właśnie spójność sprawia, że tekst dobrze się czyta.

Narzędzia spójności

ŚrodekPrzykład
odesłanie (reference)The council raised parking charges. This decision angered shopkeepers.
zastępowanie i elipsaSome residents supported the plan; most did not.
spójność leksykalnaPlastic waste is a global problem. The issue affects every coastline.
spójniki i łączniki (linkers)Nevertheless, the charges remain in place.
kolejność informacjiThe new charges came into force in May. Their effect on trade was immediate.

Wcześniejsze lekcje omawiały niektóre z tych narzędzi osobno: zastępowanie i elipsę (one, do so, I hope so) oraz wyrażenia porządkujące wypowiedź (however, admittedly, all in all) na poziomie C1, a długie grupy rzeczownikowe na poziomie C2. Ta lekcja pokazuje, jak współdziałają one w całym akapicie i w całym tekście.

  • ✗

    Many cities are banning cars from their centres. Cars cause pollution. Pollution harms health. Cities want people to walk.

    Poprawne zdania, ale każde zaczyna od zera: brak odesłań, brak rzeczowników podsumowujących, brak łączników.

  • ✓

    Many cities are banning cars from their centres. The main reason is pollution, which harms health; such measures also encourage people to walk.

2Odesłanie wstecz: this, that, these, those i such

Zaimki wskazujące to najsilniejsze słowa odsyłające w pisanej angielszczyźnie. Użyte z rzeczownikiem odsyłają do czegoś, o czym już była mowa, i jednocześnie to nazywają: „The government cut the budget by 10%. This cut…”. Użyte samodzielnie mogą odnosić się do całej myśli — ale tu właśnie zaczyna się dwuznaczność (zob. część o dwuznacznych it i this).

SłowoTypowe użycie
this / thesecoś bliskiego, aktualnego, własna myśl autora: This is the key question. These findings suggest…
that / thosecoś bardziej odległego, czyjaś inna myśl albo przeszłość: That view is now outdated. In those days…
such + a / an + rzeczownik w liczbie pojedynczejcoś takiego, tego rodzaju: Such a change takes years.
such + rzeczownik w liczbie mnogiej / niepoliczalnyrzeczy tego rodzaju: Such problems are common. Such behaviour is unacceptable.
the sameto samo, identyczne: Last year sales fell. The same happened this year.

Wybór między this a that zależy od nastawienia autora i od dystansu. This przedstawia myśl jako bliską i wciąż omawianą; that trzyma ją na dystans. W odpowiedziach i recenzjach that często odnosi się do cudzej wypowiedzi: „You claim the scheme was a success. That is simply not true.” We własnym wywodzie domyślnym wyborem jest this: „Unemployment is rising. This is worrying.”

3Rzeczowniki podsumowujące: nazywanie tego, co zostało powiedziane

Jednym z najwyraźniejszych znaków zaawansowanego stylu jest rzeczownik podsumowujący (nazywany też etykietującym, ang. shell noun): ogólny rzeczownik po this, these lub such, który streszcza całe zdanie lub akapit i podpowiada czytelnikowi, jak je rozumieć. Porównaj „Prices rose by 8%. This worried consumers” z „Prices rose by 8%. This increase worried consumers.” Rzeczownik increase nazywa dokładnie to, do czego odnosi się this.

Rzeczownik podsumowujący nazywa…Przykłady
fakt lub zdarzeniethis development, this change, this trend, this increase, this situation
działanie lub decyzjęthis decision, this move, this step, this measure, this policy
myśl lub twierdzeniethis argument, this claim, this view, this assumption, this suggestion
problemthis problem, this issue, this difficulty, this dilemma, this obstacle
sposób działaniathis approach, this method, this strategy, this process
wyniki badańthese findings, this evidence, this result, this pattern

Wybór rzeczownika pokazuje twoje nastawienie. Jeśli piszesz „Some researchers say that homework is useless. This claim…”, sygnalizujesz wątpliwość. „This finding” oznaczałoby akceptację, „this myth” — zdecydowane odrzucenie, „this view” — neutralność. Rzeczowniki podsumowujące są więc cichym, ale skutecznym narzędziem argumentacji — i miejscem, w którym nieuważny wybór wprowadza czytelnika w błąd.

  • ✓

    The museum will stop charging for entry. This move is expected to double visitor numbers.

  • ✓

    Some critics argue that the novel is too long. This criticism seems unfair to me.

  • ✓

    Sea levels are rising faster than predicted. This trend threatens many coastal towns.

  • ✓

    The firm cut prices and extended opening hours. These measures brought customers back.

4The former i the latter

Gdy przed chwilą wymieniono dwie osoby, rzeczy lub myśli, the former odnosi się do pierwszej, a the latter do drugiej (jak polskie „ten pierwszy” i „ten drugi”, „tamten” i „ten”). Dzięki temu nie trzeba powtarzać długich nazw, a kontrasty są zgrabne: „Both Oxford and Cambridge offered her a place; she chose the latter.” Ta para należy do oficjalnej i pisanej angielszczyzny; w rozmowie po prostu powtarzamy nazwy.

ZasadaPrzykład
tylko dla dokładnie dwóch elementówTea and coffee are both popular, but the former is cheaper.
dla trzech lub więcej → the first, the last, the second…We visited Rome, Florence and Venice; the last was the most crowded.
czasownik zgadza się z tym, do czego się odnosiCats and dogs are popular pets, but the former are more independent.
może pełnić funkcję przymiotnikathe latter part of the century, in the former case

The former i the latter nie mają form liczby mnogiej: ✗ the formers, ✗ the latters. Jeśli odnoszą się do rzeczownika w liczbie mnogiej, czasownik stoi w liczbie mnogiej, ale samo słowo się nie zmienia. Nie myl latter (drugi z dwóch) z later (później): ✗ the later of the two options.

  • ✓

    The report compares rail and air travel, concluding that the former produces far less carbon.

  • ✓

    Of the two candidates, Ms Okafor and Mr Hale, the latter has more experience.

  • ✗

    We considered buses, trams and bicycles; the latter were the cheapest.

    Trzy elementy → the last (albo po prostu: bicycles were the cheapest).

5Zastępowanie i elipsa między zdaniami

Na poziomie C1 omawialiśmy zastępowanie (one, ones, do so, so, not) i elipsę (I'd like to, she might) głównie w obrębie jednego zdania albo w krótkich wymianach zdań. W dłuższych tekstach te same narzędzia łączą zdania, a nawet akapity. Mówią czytelnikowi: „to znowu ta sama rzecz” — bez powtarzania jej.

  • ✓

    Several schemes were proposed. The first was rejected at once; the second was adopted after a long debate.

  • ✓

    The committee may decide to postpone the vote. If it does so, the project will be delayed by a year.

  • ✓

    Has the policy worked? The evidence suggests not.

  • ✓

    Some departments have met their targets. Others have not, and will need extra support.

  • ✓

    Last year's festival was a great success. This year's, sadly, was not.

Przydatne formy na poziomie tekstu

FormaPrzykład
if so / if notThe results may be delayed. If so, we will inform all candidates.
do soApplicants who wish to withdraw may do so in writing.
the samePrices rose in 2024. The same is true of 2025.
this / that is (not) the caseSome claim the river is cleaner. This is not the case.
zaimek dzierżawczy / dopełniacz saksoński + elipsaOur results were similar to theirs. Lisbon's climate is milder than Madrid's.

6Spójność leksykalna: powtórzenia, synonimy i rzeczowniki ogólne

Teksty trzymają się razem także dzięki słownictwu: łańcuchom słów, które odnoszą się do tej samej rzeczy albo należą do tej samej dziedziny. Akapit o rzece może przechodzić od the Thames do the river, a potem do jej brzegów (banks), wody (water), nurtu (current) i ujścia (estuary). Czytelnik czuje, że akapit jest „o” jednej rzeczy, bo słowa wciąż do niej wracają.

RodzajPrzykładowy łańcuch
powtórzenievaccine … the vaccine … the vaccine's effectiveness
synonim lub bliskoznacznikthe building … the structure … the edifice (styl oficjalny)
wyraz nadrzędny (hiperonim)a Labrador … the dog … the animal
rzeczowniki ogólnethe issue, the matter, the question, the situation, the thing
wyrazy pokrewne znaczeniowoelection … voters … ballot … turnout … results

Rzeczowniki ogólne, takie jak issue, matter, question, approach, aspect, factor i area, są szczególnie przydatne przy przechodzeniu między poziomami szczegółowości: „Teachers are leaving the profession because of workload, pay and stress. The first of these factors is the most serious.” Matter i issue mogą też wprowadzać temat jako coś, czym trzeba się zająć: „There is also the matter of cost.”

  • ✓

    The study followed 2,000 patients for ten years. The patients who exercised regularly had fewer heart problems.

    powtórzenie kluczowego terminu: jasne

  • ✗

    The study followed 2,000 patients. The participants who exercised… The subjects who did not exercise… The individuals in the control group…

    Za dużo „eleganckiej różnorodności”: czy to ci sami ludzie? Trzymaj się jednego terminu.

7Najpierw znane, potem nowe, oraz ciężar na końcu

Zdania angielskie zwykle zaczynają się od informacji znanej — czegoś, co czytelnik już wie z poprzedniego zdania albo z sytuacji — a kończą informacją nową, na którą pada też naturalny akcent (end-focus). Gdy każde zdanie zaczyna się od nawiązania do poprzedniego, tekst płynie; gdy zdania zaczynają się od nieoczekiwanych nowych treści, czytelnik musi się bardziej wysilić.

Zaczynamy od tego, co znane

Trudniej śledzić (nowe → znane)Łatwiej śledzić (znane → nowe)
The council has built a new library. A famous architect from Lisbon designed the library.The council has built a new library. The library was designed by a famous architect from Lisbon.
Our sales rose by 20%. A new advertising campaign caused this.Our sales rose by 20%. This was due to a new advertising campaign.
Marie Curie won two Nobel Prizes. Physics and chemistry were the subjects.Marie Curie won two Nobel Prizes. They were in physics and chemistry.

Gramatyka daje ci kilka narzędzi, by informacja znana pozostała na początku: stronę bierną (The library was designed by…), rzeczownik podsumowujący jako podmiot (This rise…), zaimek albo the + rzeczownik dla czegoś, o czym już była mowa, oraz wysunięcie na początek wyrażenia łączącego (In the second half of the year, …). Swoją rolę odgrywają też przedimki: nową rzecz wprowadzamy z a / an, a potem mówimy już o niej z the. Autorzy, których język ojczysty nie ma przedimków — tak jak polski — często zapominają o tej zmianie.

  • ✓

    A small café opened on our street last year. The café now employs ten people.

  • ✗

    A small café opened on our street last year. Café now employs ten people.

    Informacja znana → the café (albo it).

Ciężar na końcu (end-weight) to pokrewna zasada: długie, „ciężkie” wyrażenia stoją na końcu. Bardzo długi podmiot sprawia, że zdanie jest przeciążone na początku. Aby to naprawić, przesuń ciężką część na koniec: użyj ekstrapozycji z it, strony biernej albo podziel grupę rzeczownikową.

Przeciążone na początkuLepsza równowaga
That the company had been losing money for years was not known.It was not known that the company had been losing money for years.
A man who said he had seen the whole accident from his window phoned.A man phoned who said he had seen the whole accident from his window.
To find a flat in the centre at a reasonable price is almost impossible.It is almost impossible to find a flat in the centre at a reasonable price.

8Temat i remat: jak akapit posuwa się naprzód

Językoznawcy nazywają punkt wyjścia zdania jego tematem (theme), a resztę zdania, która ten temat rozwija — rematem (rheme). W dobrze zbudowanym akapicie tematy układają się we wzór i to on sprawia, że akapit wydaje się uporządkowany. Są trzy częste wzory.

WzórPrzykład
stały temat: każde zdanie zaczyna się od tego samego tematuThe octopus has three hearts. It can change colour in a fraction of a second. It is also remarkably intelligent.
liniowy: remat jednego zdania staje się tematem następnegoPlants need nitrogen. This nitrogen comes mainly from the soil. The soil, however, can lose it quickly.
pochodny: tematy są częściami ogólnego zagadnieniaOur town has three problems. The first is traffic. The second is housing. The third, and most serious, is unemployment.

Opisy i biografie często mają stały temat; wyjaśnienia i wywody często korzystają ze wzoru liniowego; wypracowania wyliczające argumenty — z tematów pochodnych. Mieszanie wzorów jest normalne, ale akapit, w którym każde zdanie zaczyna się od nowego, niepowiązanego tematu, przypomina listę przypadkowych faktów.

9Łączenie akapitów

Na poziomie C1 poznaliśmy wyrażenia porządkujące wypowiedź, takie jak however, in addition i all in all. Między akapitami pojedyncze łączniki często nie wystarczają: pierwsze zdanie nowego akapitu powinno spojrzeć wstecz na to, co już powiedziano, i naprzód na to, co nastąpi. Większość tej pracy wykonują słowa odsyłające i rzeczowniki podsumowujące.

FunkcjaZdanie otwierające akapit
dodanie kolejnego argumentuA second, more serious problem is the cost of housing.
kontrast z poprzednim akapitemDespite these advantages, the scheme has its critics.
przejście do nowego aspektuTurning now to the environmental impact, …
wyciągnięcie wnioskuThis raises the question of who should pay.
zawężenie perspektywyOf all these factors, cost is the most important.
zakończenieTaken together, these findings suggest that…
  • ✓

    …and so the new tram line has cut journey times by half. [new paragraph] These benefits, however, have come at a price. Construction took four years longer than planned…

    spogląda wstecz (these benefits) i naprzód (a price)

  • ✓

    …as most experts now agree. [new paragraph] There is, however, one important exception to this pattern. In rural areas…

10Jak unikać dwuznacznych it i this

Samodzielne it i this to najczęstsze przyczyny niejasnych odesłań. It zwykle kontynuuje temat, który już jest w centrum uwagi — najczęściej jedną grupę rzeczownikową: „The new bridge opened in May. It is 300 metres long.” This częściej wskazuje na coś, co dopiero znalazło się w centrum uwagi, często na całą myśl: „The bridge cost twice the budget. This caused a scandal.” Problemy pojawiają się wtedy, gdy czytelnik nie wie, o który rzeczownik lub którą myśl chodzi.

  • ✗

    The manager told the consultant about the plan, but she did not like it.

    Komu się nie podobało — kierowniczce czy konsultantce? I czy nie podobał się jej plan, czy to, że jej o nim powiedziano? → …but the consultant did not like the plan.

  • ✗

    The government introduced a sugar tax and banned junk-food adverts. This reduced obesity.

    Który środek — czy oba? → These two measures together reduced obesity. / The tax alone reduced…

  • ✓

    The museum moved its collection to a new building in 2023. This relocation doubled the number of visitors.

    rzeczownik podsumowujący usuwa wątpliwość

ProblemNaprawa
this może znaczyć kilka rzeczydodaj rzeczownik podsumowujący: this delay, this proposal, these two changes
it może odnosić się do dwóch różnych rzeczownikówpowtórz rzeczownik: …the report was published.
he / she może oznaczać dwie osobyużyj imienia lub funkcji: …the consultant disagreed.
poprzednik jest zbyt dalekopowtórz grupę rzeczownikową na początku nowego akapitu

11Typowe błędy zaawansowanych uczniów

Polacy w swoim języku budują spójny tekst za pomocą końcówek przypadków, szyku zdania i zaimków wskazujących znaczących „ten” albo „dany”. W angielskim dużą część tej pracy wykonują przedimki, rzeczowniki podsumowujące i stałe wyrażenia odsyłające, a niektóre dosłowne tłumaczenia powodują powtarzające się błędy.

Spójność dłuższych tekstów: testy

Testy są po angielsku — w ten sposób ćwiczysz angielski.

GameFix the mistake: Cohesion in longer textsFind the mistake in each sentence and choose the right word.Play →

Ta lekcja była przydatna? Udostępnij ją znajomemu lub swojej klasie.