1Co sprawia, że tekst się „trzyma”?
Spójność (cohesion) to widoczny „klej” między zdaniami: słowa, które odsyłają wstecz, słowa, które coś zastępują, słowa, które powtarzają lub przywołują wcześniejsze, oraz wyrażenia łączące. Koherencja (coherence) to głębsza logika — czy myśli mają sens w tej kolejności. Tekst może być spójny, a mimo to niekoherentny (pełen łączników, ale nielogiczny), a dobra spójność nie uratuje chaotycznego wywodu. Kiedy jednak myśli są jasne, to właśnie spójność sprawia, że tekst dobrze się czyta.
Narzędzia spójności
| Środek | Przykład |
|---|---|
| odesłanie (reference) | The council raised parking charges. This decision angered shopkeepers. |
| zastępowanie i elipsa | Some residents supported the plan; most did not. |
| spójność leksykalna | Plastic waste is a global problem. The issue affects every coastline. |
| spójniki i łączniki (linkers) | Nevertheless, the charges remain in place. |
| kolejność informacji | The new charges came into force in May. Their effect on trade was immediate. |
Wcześniejsze lekcje omawiały niektóre z tych narzędzi osobno: zastępowanie i elipsę (one, do so, I hope so) oraz wyrażenia porządkujące wypowiedź (however, admittedly, all in all) na poziomie C1, a długie grupy rzeczownikowe na poziomie C2. Ta lekcja pokazuje, jak współdziałają one w całym akapicie i w całym tekście.
- ✗
Many cities are banning cars from their centres. Cars cause pollution. Pollution harms health. Cities want people to walk.
Poprawne zdania, ale każde zaczyna od zera: brak odesłań, brak rzeczowników podsumowujących, brak łączników.
- ✓
Many cities are banning cars from their centres. The main reason is pollution, which harms health; such measures also encourage people to walk.
2Odesłanie wstecz: this, that, these, those i such
Zaimki wskazujące to najsilniejsze słowa odsyłające w pisanej angielszczyźnie. Użyte z rzeczownikiem odsyłają do czegoś, o czym już była mowa, i jednocześnie to nazywają: „The government cut the budget by 10%. This cut…”. Użyte samodzielnie mogą odnosić się do całej myśli — ale tu właśnie zaczyna się dwuznaczność (zob. część o dwuznacznych it i this).
| Słowo | Typowe użycie |
|---|---|
| this / these | coś bliskiego, aktualnego, własna myśl autora: This is the key question. These findings suggest… |
| that / those | coś bardziej odległego, czyjaś inna myśl albo przeszłość: That view is now outdated. In those days… |
| such + a / an + rzeczownik w liczbie pojedynczej | coś takiego, tego rodzaju: Such a change takes years. |
| such + rzeczownik w liczbie mnogiej / niepoliczalny | rzeczy tego rodzaju: Such problems are common. Such behaviour is unacceptable. |
| the same | to samo, identyczne: Last year sales fell. The same happened this year. |
Wybór między this a that zależy od nastawienia autora i od dystansu. This przedstawia myśl jako bliską i wciąż omawianą; that trzyma ją na dystans. W odpowiedziach i recenzjach that często odnosi się do cudzej wypowiedzi: „You claim the scheme was a success. That is simply not true.” We własnym wywodzie domyślnym wyborem jest this: „Unemployment is rising. This is worrying.”
3Rzeczowniki podsumowujące: nazywanie tego, co zostało powiedziane
Jednym z najwyraźniejszych znaków zaawansowanego stylu jest rzeczownik podsumowujący (nazywany też etykietującym, ang. shell noun): ogólny rzeczownik po this, these lub such, który streszcza całe zdanie lub akapit i podpowiada czytelnikowi, jak je rozumieć. Porównaj „Prices rose by 8%. This worried consumers” z „Prices rose by 8%. This increase worried consumers.” Rzeczownik increase nazywa dokładnie to, do czego odnosi się this.
| Rzeczownik podsumowujący nazywa… | Przykłady |
|---|---|
| fakt lub zdarzenie | this development, this change, this trend, this increase, this situation |
| działanie lub decyzję | this decision, this move, this step, this measure, this policy |
| myśl lub twierdzenie | this argument, this claim, this view, this assumption, this suggestion |
| problem | this problem, this issue, this difficulty, this dilemma, this obstacle |
| sposób działania | this approach, this method, this strategy, this process |
| wyniki badań | these findings, this evidence, this result, this pattern |
Wybór rzeczownika pokazuje twoje nastawienie. Jeśli piszesz „Some researchers say that homework is useless. This claim…”, sygnalizujesz wątpliwość. „This finding” oznaczałoby akceptację, „this myth” — zdecydowane odrzucenie, „this view” — neutralność. Rzeczowniki podsumowujące są więc cichym, ale skutecznym narzędziem argumentacji — i miejscem, w którym nieuważny wybór wprowadza czytelnika w błąd.
- ✓
The museum will stop charging for entry. This move is expected to double visitor numbers.
- ✓
Some critics argue that the novel is too long. This criticism seems unfair to me.
- ✓
Sea levels are rising faster than predicted. This trend threatens many coastal towns.
- ✓
The firm cut prices and extended opening hours. These measures brought customers back.
4The former i the latter
Gdy przed chwilą wymieniono dwie osoby, rzeczy lub myśli, the former odnosi się do pierwszej, a the latter do drugiej (jak polskie „ten pierwszy” i „ten drugi”, „tamten” i „ten”). Dzięki temu nie trzeba powtarzać długich nazw, a kontrasty są zgrabne: „Both Oxford and Cambridge offered her a place; she chose the latter.” Ta para należy do oficjalnej i pisanej angielszczyzny; w rozmowie po prostu powtarzamy nazwy.
| Zasada | Przykład |
|---|---|
| tylko dla dokładnie dwóch elementów | Tea and coffee are both popular, but the former is cheaper. |
| dla trzech lub więcej → the first, the last, the second… | We visited Rome, Florence and Venice; the last was the most crowded. |
| czasownik zgadza się z tym, do czego się odnosi | Cats and dogs are popular pets, but the former are more independent. |
| może pełnić funkcję przymiotnika | the latter part of the century, in the former case |
The former i the latter nie mają form liczby mnogiej: ✗ the formers, ✗ the latters. Jeśli odnoszą się do rzeczownika w liczbie mnogiej, czasownik stoi w liczbie mnogiej, ale samo słowo się nie zmienia. Nie myl latter (drugi z dwóch) z later (później): ✗ the later of the two options.
- ✓
The report compares rail and air travel, concluding that the former produces far less carbon.
- ✓
Of the two candidates, Ms Okafor and Mr Hale, the latter has more experience.
- ✗
We considered buses, trams and bicycles; the latter were the cheapest.
Trzy elementy → the last (albo po prostu: bicycles were the cheapest).
5Zastępowanie i elipsa między zdaniami
Na poziomie C1 omawialiśmy zastępowanie (one, ones, do so, so, not) i elipsę (I'd like to, she might) głównie w obrębie jednego zdania albo w krótkich wymianach zdań. W dłuższych tekstach te same narzędzia łączą zdania, a nawet akapity. Mówią czytelnikowi: „to znowu ta sama rzecz” — bez powtarzania jej.
- ✓
Several schemes were proposed. The first was rejected at once; the second was adopted after a long debate.
- ✓
The committee may decide to postpone the vote. If it does so, the project will be delayed by a year.
- ✓
Has the policy worked? The evidence suggests not.
- ✓
Some departments have met their targets. Others have not, and will need extra support.
- ✓
Last year's festival was a great success. This year's, sadly, was not.
Przydatne formy na poziomie tekstu
| Forma | Przykład |
|---|---|
| if so / if not | The results may be delayed. If so, we will inform all candidates. |
| do so | Applicants who wish to withdraw may do so in writing. |
| the same | Prices rose in 2024. The same is true of 2025. |
| this / that is (not) the case | Some claim the river is cleaner. This is not the case. |
| zaimek dzierżawczy / dopełniacz saksoński + elipsa | Our results were similar to theirs. Lisbon's climate is milder than Madrid's. |
6Spójność leksykalna: powtórzenia, synonimy i rzeczowniki ogólne
Teksty trzymają się razem także dzięki słownictwu: łańcuchom słów, które odnoszą się do tej samej rzeczy albo należą do tej samej dziedziny. Akapit o rzece może przechodzić od the Thames do the river, a potem do jej brzegów (banks), wody (water), nurtu (current) i ujścia (estuary). Czytelnik czuje, że akapit jest „o” jednej rzeczy, bo słowa wciąż do niej wracają.
| Rodzaj | Przykładowy łańcuch |
|---|---|
| powtórzenie | vaccine … the vaccine … the vaccine's effectiveness |
| synonim lub bliskoznacznik | the building … the structure … the edifice (styl oficjalny) |
| wyraz nadrzędny (hiperonim) | a Labrador … the dog … the animal |
| rzeczowniki ogólne | the issue, the matter, the question, the situation, the thing |
| wyrazy pokrewne znaczeniowo | election … voters … ballot … turnout … results |
Rzeczowniki ogólne, takie jak issue, matter, question, approach, aspect, factor i area, są szczególnie przydatne przy przechodzeniu między poziomami szczegółowości: „Teachers are leaving the profession because of workload, pay and stress. The first of these factors is the most serious.” Matter i issue mogą też wprowadzać temat jako coś, czym trzeba się zająć: „There is also the matter of cost.”
- ✓
The study followed 2,000 patients for ten years. The patients who exercised regularly had fewer heart problems.
powtórzenie kluczowego terminu: jasne
- ✗
The study followed 2,000 patients. The participants who exercised… The subjects who did not exercise… The individuals in the control group…
Za dużo „eleganckiej różnorodności”: czy to ci sami ludzie? Trzymaj się jednego terminu.
7Najpierw znane, potem nowe, oraz ciężar na końcu
Zdania angielskie zwykle zaczynają się od informacji znanej — czegoś, co czytelnik już wie z poprzedniego zdania albo z sytuacji — a kończą informacją nową, na którą pada też naturalny akcent (end-focus). Gdy każde zdanie zaczyna się od nawiązania do poprzedniego, tekst płynie; gdy zdania zaczynają się od nieoczekiwanych nowych treści, czytelnik musi się bardziej wysilić.
Zaczynamy od tego, co znane
| Trudniej śledzić (nowe → znane) | Łatwiej śledzić (znane → nowe) |
|---|---|
| The council has built a new library. A famous architect from Lisbon designed the library. | The council has built a new library. The library was designed by a famous architect from Lisbon. |
| Our sales rose by 20%. A new advertising campaign caused this. | Our sales rose by 20%. This was due to a new advertising campaign. |
| Marie Curie won two Nobel Prizes. Physics and chemistry were the subjects. | Marie Curie won two Nobel Prizes. They were in physics and chemistry. |
Gramatyka daje ci kilka narzędzi, by informacja znana pozostała na początku: stronę bierną (The library was designed by…), rzeczownik podsumowujący jako podmiot (This rise…), zaimek albo the + rzeczownik dla czegoś, o czym już była mowa, oraz wysunięcie na początek wyrażenia łączącego (In the second half of the year, …). Swoją rolę odgrywają też przedimki: nową rzecz wprowadzamy z a / an, a potem mówimy już o niej z the. Autorzy, których język ojczysty nie ma przedimków — tak jak polski — często zapominają o tej zmianie.
- ✓
A small café opened on our street last year. The café now employs ten people.
- ✗
A small café opened on our street last year. Café now employs ten people.
Informacja znana → the café (albo it).
Ciężar na końcu (end-weight) to pokrewna zasada: długie, „ciężkie” wyrażenia stoją na końcu. Bardzo długi podmiot sprawia, że zdanie jest przeciążone na początku. Aby to naprawić, przesuń ciężką część na koniec: użyj ekstrapozycji z it, strony biernej albo podziel grupę rzeczownikową.
| Przeciążone na początku | Lepsza równowaga |
|---|---|
| That the company had been losing money for years was not known. | It was not known that the company had been losing money for years. |
| A man who said he had seen the whole accident from his window phoned. | A man phoned who said he had seen the whole accident from his window. |
| To find a flat in the centre at a reasonable price is almost impossible. | It is almost impossible to find a flat in the centre at a reasonable price. |
8Temat i remat: jak akapit posuwa się naprzód
Językoznawcy nazywają punkt wyjścia zdania jego tematem (theme), a resztę zdania, która ten temat rozwija — rematem (rheme). W dobrze zbudowanym akapicie tematy układają się we wzór i to on sprawia, że akapit wydaje się uporządkowany. Są trzy częste wzory.
| Wzór | Przykład |
|---|---|
| stały temat: każde zdanie zaczyna się od tego samego tematu | The octopus has three hearts. It can change colour in a fraction of a second. It is also remarkably intelligent. |
| liniowy: remat jednego zdania staje się tematem następnego | Plants need nitrogen. This nitrogen comes mainly from the soil. The soil, however, can lose it quickly. |
| pochodny: tematy są częściami ogólnego zagadnienia | Our town has three problems. The first is traffic. The second is housing. The third, and most serious, is unemployment. |
Opisy i biografie często mają stały temat; wyjaśnienia i wywody często korzystają ze wzoru liniowego; wypracowania wyliczające argumenty — z tematów pochodnych. Mieszanie wzorów jest normalne, ale akapit, w którym każde zdanie zaczyna się od nowego, niepowiązanego tematu, przypomina listę przypadkowych faktów.
9Łączenie akapitów
Na poziomie C1 poznaliśmy wyrażenia porządkujące wypowiedź, takie jak however, in addition i all in all. Między akapitami pojedyncze łączniki często nie wystarczają: pierwsze zdanie nowego akapitu powinno spojrzeć wstecz na to, co już powiedziano, i naprzód na to, co nastąpi. Większość tej pracy wykonują słowa odsyłające i rzeczowniki podsumowujące.
| Funkcja | Zdanie otwierające akapit |
|---|---|
| dodanie kolejnego argumentu | A second, more serious problem is the cost of housing. |
| kontrast z poprzednim akapitem | Despite these advantages, the scheme has its critics. |
| przejście do nowego aspektu | Turning now to the environmental impact, … |
| wyciągnięcie wniosku | This raises the question of who should pay. |
| zawężenie perspektywy | Of all these factors, cost is the most important. |
| zakończenie | Taken together, these findings suggest that… |
- ✓
…and so the new tram line has cut journey times by half. [new paragraph] These benefits, however, have come at a price. Construction took four years longer than planned…
spogląda wstecz (these benefits) i naprzód (a price)
- ✓
…as most experts now agree. [new paragraph] There is, however, one important exception to this pattern. In rural areas…
10Jak unikać dwuznacznych it i this
Samodzielne it i this to najczęstsze przyczyny niejasnych odesłań. It zwykle kontynuuje temat, który już jest w centrum uwagi — najczęściej jedną grupę rzeczownikową: „The new bridge opened in May. It is 300 metres long.” This częściej wskazuje na coś, co dopiero znalazło się w centrum uwagi, często na całą myśl: „The bridge cost twice the budget. This caused a scandal.” Problemy pojawiają się wtedy, gdy czytelnik nie wie, o który rzeczownik lub którą myśl chodzi.
- ✗
The manager told the consultant about the plan, but she did not like it.
Komu się nie podobało — kierowniczce czy konsultantce? I czy nie podobał się jej plan, czy to, że jej o nim powiedziano? → …but the consultant did not like the plan.
- ✗
The government introduced a sugar tax and banned junk-food adverts. This reduced obesity.
Który środek — czy oba? → These two measures together reduced obesity. / The tax alone reduced…
- ✓
The museum moved its collection to a new building in 2023. This relocation doubled the number of visitors.
rzeczownik podsumowujący usuwa wątpliwość
| Problem | Naprawa |
|---|---|
| this może znaczyć kilka rzeczy | dodaj rzeczownik podsumowujący: this delay, this proposal, these two changes |
| it może odnosić się do dwóch różnych rzeczowników | powtórz rzeczownik: …the report was published. |
| he / she może oznaczać dwie osoby | użyj imienia lub funkcji: …the consultant disagreed. |
| poprzednik jest zbyt daleko | powtórz grupę rzeczownikową na początku nowego akapitu |
11Typowe błędy zaawansowanych uczniów
Polacy w swoim języku budują spójny tekst za pomocą końcówek przypadków, szyku zdania i zaimków wskazujących znaczących „ten” albo „dany”. W angielskim dużą część tej pracy wykonują przedimki, rzeczowniki podsumowujące i stałe wyrażenia odsyłające, a niektóre dosłowne tłumaczenia powodują powtarzające się błędy.